Dụng cụ chăm người nằm lâu cần được làm sạch theo nhịp: chỗ tay chạm nhiều như thanh chắn, tay quay, tay vịn lau mỗi ngày; bô, bình tiểu, ghế bô rửa ngay sau mỗi lần dùng; đệm, khung giường, xe lăn lau kỹ mỗi tuần; luôn làm sạch bằng nước và chất tẩy rửa trước, rồi mới khử khuẩn, và làm theo hướng dẫn của từng dụng cụ.
Người nằm lâu dễ nhiễm trùng hơn người khoẻ, còn người chăm thì tiếp xúc với dịch cơ thể hằng ngày. Một lịch vệ sinh rõ ràng bảo vệ cả hai, và giữ dụng cụ bền hơn. Bài này đưa ra lịch theo ngày, tuần, khi có sự cố, cách làm cho từng món, và những thứ không nên dùng.
Chiếc đệm hơi bị nứt vì thuốc tẩy
Nhà anh Phong thuê đệm hơi cho bố. Muốn thật sạch, mỗi ngày vợ anh pha nước tẩy đậm lau mặt đệm. Được hơn tháng, vỏ đệm cứng lại, nứt chân chim ở chỗ bố anh hay nằm, có ống bắt đầu xì. Người cho thuê đến xem, nói loại vỏ này không chịu được chất tẩy mạnh, chỉ cần lau nước ấm với chất tẩy rửa nhẹ, khi có dịch thì mới dùng loại khử khuẩn đã ghi trong hướng dẫn.
Ở nhà bên cạnh, chuyện lại ngược: chiếc bô dẹt chỉ được tráng qua nước rồi úp vào góc nhà tắm, lâu ngày bám cặn, có mùi, bà cụ ngại dùng. Hai chuyện cho thấy vệ sinh dụng cụ không phải càng mạnh càng tốt, cũng không phải qua loa là đủ, mà là đúng cách, đúng lúc, đúng chất liệu.
Cả hai nhà đều rất chịu khó, chỉ là chưa ai chỉ cho họ nên làm gì, làm khi nào. Một tờ lịch dán trên tường và vài quy ước đơn giản đã đủ đổi khác.
Lịch vệ sinh dụng cụ
Dán lịch này ở góc đồ chăm sóc, đánh dấu sau mỗi lần làm:
| Dụng cụ | Mỗi lần dùng | Mỗi ngày | Mỗi tuần | Khi dính dịch, chất thải |
|---|---|---|---|---|
| Bô dẹt, bình tiểu | Đổ, rửa, tráng, úp khô | Ngâm rửa kỹ, cọ cặn | Rửa ngay, khử khuẩn | |
| Ghế bô | Rửa chậu, lau mặt ngồi | Lau toàn bộ khung | Rửa ngay, khử khuẩn | |
| Thanh chắn, tay quay, tay bấm | Lau | Lau kỹ cả khe | Lau sạch rồi khử khuẩn | |
| Mặt đệm, vỏ đệm | Xem, lau chỗ bẩn | Lau cả mặt khi thay ga | Lau sạch rồi khử khuẩn theo hướng dẫn | |
| Khung giường, gầm giường | Lau | Lau ngay chỗ dính | ||
| Xe lăn, khung tập đi | Lau tay cầm, tay vịn | Lau khung, bánh, mặt ngồi | Lau sạch rồi khử khuẩn | |
| Chậu, khăn lau người | Giặt, phơi khô | Thay khăn mới khi cũ, rách | Giặt riêng, nước nóng nếu chất liệu chịu được |
Ô trống nghĩa là không cần làm ở nhịp đó, không phải bỏ qua hẳn. Nhà có nhiều người chăm thì mỗi người ký tắt vào lịch sau khi làm, để không ai phải đoán đã lau chưa.
Thứ tự đúng: làm sạch trước, khử khuẩn sau
Khử khuẩn trên bề mặt còn bẩn thì không có tác dụng. Làm theo thứ tự:
- Rửa tay, đeo găng tay dùng một lần. Với việc dính phân, nước tiểu, nôn, đeo thêm tạp dề.
- Bỏ chất thải: đổ vào bồn cầu, xả nước, tránh bắn.
- Làm sạch: rửa hoặc lau bằng nước ấm với chất tẩy rửa nhẹ, cọ các khe, góc, chỗ bám cặn bằng bàn chải riêng.
- Tráng hoặc lau lại bằng nước sạch cho hết xà phòng.
- Khử khuẩn khi cần: dùng loại phù hợp với chất liệu, pha đúng tỉ lệ ghi trên bao bì, để đủ thời gian tiếp xúc như hướng dẫn rồi mới lau khô hoặc tráng.
- Để khô hoàn toàn trước khi dùng lại hoặc cất.
- Tháo găng, bỏ vào túi rác, rửa tay kỹ bằng xà phòng.
Không pha trộn các loại tẩy rửa với nhau, nhất là chất tẩy chứa clo với các chất khác, vì có thể sinh khí độc. Mở cửa sổ khi dùng chất khử khuẩn, không xịt gần mặt người bệnh.
Nếu nhân viên y tế đã dặn dùng một loại chất khử khuẩn cụ thể cho người thân của bạn, làm theo đúng lời dặn đó thay cho mọi gợi ý chung. Ghi tên chất, cách pha, thời gian để lên một mẩu giấy dán ở chỗ cất.
Lưu ý theo từng món
Mỗi chất liệu chịu được một kiểu làm sạch khác nhau; đọc hướng dẫn đi kèm trước tiên:
- Đệm hơi, vỏ đệm chống thấm: lau bằng khăn ẩm, chất tẩy nhẹ, không ngâm, không chà bàn chải cứng, không dùng chất tẩy mạnh nếu hướng dẫn không cho. Kiểm tra vết nứt, lỗ thủng khi lau.
- Máy bơm đệm: rút điện trước khi lau, chỉ lau mặt ngoài bằng khăn vắt kỹ, không để nước lọt vào.
- Giường điện: rút điện, lau tay bấm bằng khăn vắt khô, không xịt trực tiếp.
- Bô dẹt, bình tiểu: dùng bàn chải riêng chỉ cho việc này, cất riêng, không dùng chung với chậu rửa mặt.
- Ghế bô: tháo chậu ra rửa riêng; lau cả mặt dưới chỗ ngồi, nơi hay bị bắn.
- Xe lăn: lau khung, tay cầm, phanh; lau khô bánh và trục để không gỉ; giặt vỏ đệm ngồi nếu tháo được.
- Khăn lau, ga giường: đồ dính chất thải giặt riêng, phơi nắng khi được.
Mỗi món có khăn riêng hoặc ít nhất có màu khăn riêng: một màu cho việc vệ sinh vùng kín và bô, một màu cho mặt và người, một màu cho đồ đạc. Quy ước màu giúp cả nhà không lấy nhầm, kể cả người giúp việc mới đến hay con cháu ghé chăm thay một buổi.
Những việc không nên làm
Dùng chất tẩy mạnh cho mọi thứ. Làm nứt vỏ đệm, hỏng nhựa, gây kích ứng da và đường thở người bệnh.
Xịt nước hoa, chất thơm thay cho làm sạch. Che mùi chứ không sạch, và người nằm lâu phải hít suốt ngày.
Dùng chung bàn chải, khăn, chậu cho mọi việc. Đường lây bẩn ngắn nhất trong nhà.
Úp bô khi còn ướt vào góc kín. Ẩm đọng, bám cặn, có mùi. Úp nghiêng chỗ thoáng cho khô.
Đổ nước lau sàn tràn xuống gầm giường điện. Hỏng động cơ, chập điện.
Lau dụng cụ rồi đi thẳng sang đút ăn. Luôn tháo găng và rửa tay giữa hai việc. Găng tay dùng một lần không phải để đeo suốt buổi; đeo găng chạm hết chỗ này sang chỗ khác thì găng thành đường lây bẩn.
Phơi đệm hơi, xe lăn dưới nắng gắt nhiều giờ. Nắng gắt làm nhựa giòn, vải bạc. Lau xong để khô ở chỗ thoáng có bóng râm là đủ.
Để rác chăm sóc trong túi hở qua đêm. Tã, găng, khăn giấy bẩn buộc kín túi ngay và đem ra khỏi phòng trong ngày, nhất là mùa nóng.
Cất giữ dụng cụ và đồ dùng một lần
Vệ sinh xong mà cất sai chỗ thì dụng cụ lại bẩn, ẩm, hoặc nằm lẫn với đồ của cả nhà. Vài nguyên tắc cất giữ:
- Đồ sạch và đồ bẩn ở hai phía tách biệt: kệ đồ sạch đặt đầu giường, còn chậu, xô, túi rác, bô chờ rửa để phía nhà tắm hoặc góc khác.
- Găng tay, tấm lót, khăn ướt: để trong hộp có nắp, xa chỗ ẩm, lấy từ trên xuống, không đặt hộp mở trên sàn.
- Bô, bình tiểu sau khi khô: úp trên giá hoặc treo, không đặt thẳng xuống sàn nhà tắm.
- Chất tẩy, khử khuẩn: để nguyên chai có nhãn gốc, nơi cao, xa tầm với của trẻ nhỏ và của người bệnh đang lẫn lộn. Không rót sang chai nước uống.
- Dụng cụ chưa dùng tới: như xe lăn khi người bệnh không ngồi được nữa, lau sạch, để khô, bọc vải hoặc túi lớn, cất chỗ khô.
- Đồ dùng một lần: không dùng lại găng, tấm lót, khăn ướt dù trông còn sạch.
Mỗi tuần kiểm kê nhanh một lần: thứ gì sắp hết, thứ gì đã hỏng, ghi vào sổ để người đi mua sắm biết. Giữ dự phòng găng tay và tấm lót đủ vài ngày, để một trận ốm hay cơn mưa lớn không làm cả nhà lúng túng.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Có những dấu hiệu ở người bệnh hay người chăm cho thấy chuyện không còn chỉ là vệ sinh:
| Thấy gì | Làm gì ngay | Gọi ai |
|---|---|---|
| Người bệnh tiêu chảy nhiều lần, nôn, mệt lả | Giữ đồ dùng riêng, rửa tay kỹ, cho uống từng ngụm nếu nuốt được | Nhân viên y tế trong ngày; cấp cứu nếu lơ mơ, rất ít nước tiểu |
| Nước tiểu đục, mùi hôi khác thường, sốt | Ghi lại, giữ sạch | Nhân viên y tế |
| Người bệnh hoặc người chăm hít phải chất tẩy, ho, khó thở | Ra chỗ thoáng, mở cửa | Cấp cứu nếu khó thở không đỡ |
| Chất tẩy bắn vào mắt | Rửa mắt dưới vòi nước sạch liên tục | Nhân viên y tế; cấp cứu nếu đau nhiều, nhìn mờ |
| Người chăm bị kim, vật sắc trong rác y tế đâm | Rửa dưới vòi nước, để máu chảy tự nhiên, không nặn mạnh | Nhân viên y tế ngay |
Kim tiêm, vật sắc nếu có trong nhà là việc của nhân viên y tế hướng dẫn cách bỏ; không để lẫn trong túi rác thường.
Bảo vệ người chăm khi làm việc bẩn
Người chăm làm việc vệ sinh nhiều lần mỗi ngày, da tay dễ khô nứt vì xà phòng và găng. Bôi kem dưỡng tay vào buổi tối, thay găng nếu rách, che vết xước trên tay bằng băng dán trước khi làm việc. Một cái tạp dề không thấm, một đôi dép riêng cho nhà tắm giúp bớt phải thay đồ.
Đừng làm việc vệ sinh dụng cụ vào lúc cuối ngày khi đã kiệt sức; xếp vào buổi sáng hoặc khi có người trông người bệnh. Chia việc lau xe lăn, lau giường hằng tuần cho một thành viên khác trong nhà, như con cháu cuối tuần ghé thăm. Vừa bớt gánh cho người chăm chính, vừa để mọi người hiểu việc chăm thật sự gồm những gì.
Nếu người chăm thấy da tay đỏ rát, nổi mẩn kéo dài sau khi dùng một loại chất tẩy, đổi sang loại nhẹ hơn và hỏi nhân viên y tế. Bảo vệ đôi tay của người chăm cũng là bảo vệ việc chăm lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Có cần khử khuẩn dụng cụ mỗi ngày không?
Không nhất thiết với mọi món. Chỗ tay chạm nhiều nên lau sạch mỗi ngày; khử khuẩn khi dính dịch, chất thải hoặc khi nhân viên y tế dặn, chẳng hạn người bệnh đang tiêu chảy. Làm sạch đều đặn quan trọng hơn khử khuẩn dồn dập.
Dùng nước tẩy pha loãng lau đệm chống loét được không?
Tuỳ hướng dẫn của đệm. Nhiều vỏ đệm chỉ chịu chất tẩy nhẹ và chất khử khuẩn loại riêng; chất tẩy mạnh làm nứt vỏ. Đọc nhãn hoặc hỏi bên cung cấp trước khi dùng bất cứ chất gì.
Bô dẹt có mùi dù đã rửa thì làm sao?
Cọ kỹ các rãnh bằng bàn chải riêng, ngâm rửa định kỳ để bỏ cặn, tráng sạch rồi úp nghiêng chỗ thoáng cho khô hoàn toàn. Bô đã ố cặn lâu, có vết nứt thì nên thay mới.
Khăn lau người bệnh nên giặt thế nào?
Giặt riêng với quần áo của cả nhà, nhất là khăn dính chất thải. Dùng nước nóng nếu chất liệu chịu được, phơi khô dưới nắng. Thay khăn khi đã mỏng, sờn, có mùi dù vừa giặt.
Lau dụng cụ có cần đeo găng không?
Nên đeo găng tay dùng một lần khi lau bô, ghế bô và đồ dính chất thải. Lau tay vịn, thanh chắn hằng ngày có thể không cần, nhưng luôn rửa tay xong mới chạm vào người bệnh hay thức ăn.
Người bệnh có nhiễm trùng thì vệ sinh dụng cụ khác gì?
Làm theo hướng dẫn cụ thể của nhân viên y tế: có thể cần đồ dùng riêng, chất khử khuẩn riêng, cách bỏ rác riêng. Hỏi rõ trước khi người bệnh về nhà, và ghi lại cho cả nhà làm giống nhau.