Phòng người nằm lâu nên được mở thông gió mỗi ngày, đủ sáng tự nhiên ban ngày và tối dịu ban đêm, giữ ở mức mà người bệnh thấy dễ chịu khi đắp một lớp chăn mỏng, không có gió thổi thẳng vào người; cách kiểm tra tốt nhất là sờ gáy, lưng người bệnh và hỏi họ, vì người già yếu thường cảm nhận nóng lạnh kém và ít khi kêu.
Người nằm một chỗ không tự đứng dậy mở cửa, kéo rèm hay lấy thêm áo được. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào cách người chăm giữ không khí trong phòng. Bài này hướng dẫn mở cửa đúng lúc, đặt quạt và điều hoà, sưởi ấm an toàn, bố trí ánh sáng ngày đêm và nhận ra dấu hiệu nóng quá, lạnh quá.
Mùa hè trong căn phòng đóng kín
Bà Hạnh nằm lâu ở phòng trong cùng của căn nhà ống. Sợ bà bị gió, con cháu đóng kín cửa sổ, kéo rèm dày suốt ngày, đắp thêm chăn. Giữa mùa hè, bà nằm im, ít nói, ăn càng ít. Một buổi trưa, cháu gái vào lau người thấy lưng bà ướt đẫm, ga dính bết, da nóng hầm, bà lờ đờ.
Nhân viên y tế đến thăm nhẹ nhàng nhắc gia đình: người già yếu cũng cần không khí lưu thông, chỉ cần tránh gió lùa thẳng vào người. Từ đó, sáng sớm và chiều mát họ mở cửa sổ, ban trưa kéo rèm mỏng, đặt quạt hướng vào tường cho gió quẩn, thay chăn dày bằng chăn mỏng, thay áo cotton. Bà tỉnh hơn, ăn thêm được vài thìa. Một căn phòng được trông nom kỹ cũng là một phần của việc chăm.
Nỗi sợ gió của gia đình bà Hạnh không vô lý, vì người già yếu nhiễm lạnh nhanh. Chỉ là cách tránh gió đúng không phải đóng kín mọi thứ, mà là che người bệnh khỏi luồng gió trực tiếp và để không khí trong phòng được thay đổi.
Thấy gì trên người bệnh, chỉnh gì trong phòng
Người nằm lâu ít khi nói “nóng quá” hay “lạnh quá”. Đây là những dấu hiệu người chăm có thể tự để ý:
| Dấu hiệu | Có thể đang | Chỉnh gì |
|---|---|---|
| Gáy, lưng ướt mồ hôi, da nóng, mặt đỏ, bứt rứt hất chăn | Nóng | Bỏ bớt chăn, thay áo mỏng khô, mở thoáng, quạt gián tiếp |
| Tay chân lạnh, run, co người, kéo chăn trùm | Lạnh | Thêm chăn nhẹ, đi tất, đóng bớt cửa chỗ gió lùa |
| Môi khô, nước tiểu sẫm hơn trong ngày nóng | Thiếu nước do nóng | Mời uống từng ngụm theo cách đã được hướng dẫn, làm mát phòng |
| Ngủ ngày thức đêm, lẫn hơn khi chiều tối | Thiếu ánh sáng ban ngày, đêm quá sáng hoặc ồn | Mở rèm ban ngày, đêm chỉ để đèn ngủ thấp |
| Ho, hắt hơi khi quét dọn, xịt phòng | Bụi, mùi hoá chất | Lau ẩm thay quét, bỏ chất xịt thơm |
Những dấu hiệu trên chỉ gợi ý cách chỉnh phòng. Nếu chỉnh rồi mà người bệnh vẫn nóng, lơ mơ, hoặc run không dứt, đó là việc của nhân viên y tế, xem mục cuối bài.
Thông gió mỗi ngày mà không làm người bệnh nhiễm gió
Một nếp làm đơn giản cho mọi mùa:
- Chọn lúc mát nhất trong ngày, thường là sáng sớm và chiều muộn; mùa lạnh chọn lúc trưa có nắng.
- Trước khi mở, đắp chăn mỏng cho người bệnh, che vai, chắc chắn họ không nằm ngay luồng gió giữa cửa sổ và cửa ra vào.
- Mở cửa sổ và cửa phòng cho gió đi xuyên qua phòng, khoảng thời gian đủ để không khí đổi mới, mùa lạnh mở ngắn hơn.
- Trong lúc mở, làm những việc như thay ga, lau sàn ẩm, đổ rác để mùi đi ra ngoài.
- Đóng lại khi phòng đã thoáng, kiểm tra người bệnh không lạnh tay chân.
- Ngay sau khi thay tã, lau người, mở cửa sổ thêm một lúc ngắn thay vì xịt thơm.
Nhà ở phố đông, bụi khói nhiều, chọn lúc ít xe cộ để mở; nhà có quạt hút ở nhà vệ sinh liền phòng, bật quạt đó cũng giúp không khí lưu thông. Phòng không có cửa sổ thì mở cửa phòng ra phòng khách, dùng quạt đặt ở cửa thổi ra ngoài để kéo khí cũ đi.
Quạt, điều hoà và sưởi: dùng thế nào cho an toàn
Quạt không thổi thẳng vào người bệnh. Quay quạt vào tường hoặc lên trần để gió quẩn khắp phòng. Người gầy, nằm yên một chỗ lạnh rất nhanh khi gió thổi liên tục vào người.
Điều hoà để mức mát vừa, không lạnh sâu. Đặt mức mà người khoẻ mặc áo mỏng thấy dễ chịu, hướng cánh gió lên trên, không thổi vào giường. Vệ sinh lưới lọc định kỳ.
Chênh lệch trong và ngoài không quá lớn. Trước khi đưa người bệnh ra khỏi phòng điều hoà, như đi khám, tăng nhiệt độ lên dần.
Sưởi đặt xa giường, không che phủ. Máy sưởi, đèn sưởi đặt cách giường, không hướng thẳng vào người, không phủ khăn lên. Không để qua đêm khi không ai trông.
Không dùng than, bếp than sưởi trong phòng kín. Khí sinh ra có thể gây ngộ độc mà không có mùi báo trước.
Túi chườm nóng, bình nước nóng: cẩn thận nhất. Người nằm lâu cảm nhận nóng kém, dễ bỏng mà không kêu. Nếu dùng, bọc khăn dày, không đặt sát da, kiểm tra da thường xuyên, tốt nhất hỏi nhân viên y tế trước.
Máy tạo ẩm, máy lọc không khí. Có thể có ích với phòng quá khô hoặc nhiều bụi, nhưng phải rửa thường xuyên; máy bẩn còn tệ hơn không có.
Ánh sáng ngày và đêm
Ánh sáng giúp người nằm lâu giữ được nhịp ngày đêm, bớt lẫn lộn chiều tối, và giúp người chăm nhìn rõ da, sắc mặt:
- Ban ngày: kéo rèm ra, để ánh sáng tự nhiên vào phòng. Nắng gắt chiếu thẳng vào mặt thì dùng rèm mỏng hoặc xoay giường.
- Khi làm việc chăm sóc: bật đèn trần đủ sáng để nhìn rõ da, vết đỏ, màu nước tiểu.
- Chiều tối: bật đèn sớm trước khi trời tối hẳn, tránh để phòng chập choạng, thời điểm nhiều người già hay hoảng.
- Ban đêm: chỉ để đèn ngủ ánh vàng dịu, đặt thấp chiếu xuống sàn, không chiếu vào mắt người bệnh.
- Lối đi đêm: đèn cảm ứng nhỏ dọc đường tới nhà vệ sinh nếu người bệnh còn tự đi.
- Công tắc: có một công tắc hoặc đèn bàn trong tầm tay người chăm khi ngồi cạnh giường, để không phải mò mẫm.
- Màn hình: ti vi, điện thoại sáng chói về đêm làm khó ngủ; tắt trước giờ ngủ.
Một chiếc đồng hồ lớn mặt kim treo nơi người bệnh nhìn thấy, kèm ánh sáng ngày tự nhiên, giúp nhiều người già biết lúc nào là sáng, lúc nào là chiều. Nếu người bệnh thích, buổi sáng nói một câu như “Sáng rồi bố ạ, nắng đẹp lắm” khi kéo rèm, đó cũng là cách nhắc nhịp ngày.
Việc cụ thể theo mùa
Khí hậu nhiều vùng nóng ẩm, có nơi có mùa lạnh rõ. Mỗi mùa có vài việc riêng:
| Mùa | Quần áo, chăn | Phòng | Để ý thêm |
|---|---|---|---|
| Nóng | Áo cotton mỏng, rộng; chăn mỏng hoặc chỉ tấm vải phủ | Rèm mỏng chắn nắng trưa, quạt gián tiếp, mở cửa sáng sớm và chiều muộn | Mời uống theo hướng dẫn, lau người bằng khăn ẩm mát, thay ga khi ẩm mồ hôi |
| Nồm ẩm | Áo khô, thay ngay khi ẩm | Đóng cửa khi trời nồm, dùng chế độ hút ẩm nếu có, lau sàn khô | Đệm, ga dễ ẩm mốc; phơi, thay thường xuyên hơn |
| Lạnh | Nhiều lớp mỏng, tất, mũ len mỏng; chăn nhẹ ấm | Đóng cửa chỗ gió lùa, thông gió ngắn lúc trưa nắng, sưởi đặt xa giường | Tắm, lau người trong phòng kín gió, nhanh, lau khô ngay |
| Hanh khô | Áo mềm | Đặt chậu nước hoặc máy tạo ẩm sạch | Da, môi khô; dưỡng ẩm da theo hướng dẫn |
Thay chăn, áo theo mùa từ từ, không đổi đột ngột trong một ngày. Người già yếu thích nghi chậm; quan sát vài ngày đầu khi chuyển mùa để chỉnh thêm.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Chỉnh phòng chỉ giúp ở mức dễ chịu. Những dấu hiệu sau cần người có chuyên môn:
| Thấy gì | Làm gì ngay | Gọi ai |
|---|---|---|
| Người nóng hầm, lơ mơ, khó gọi trong ngày nắng nóng | Đưa vào chỗ mát, nới quần áo, lau mát bằng khăn ẩm | Gọi cấp cứu |
| Run lẩy bẩy, da lạnh, môi tím dù đã đắp ấm | Giữ ấm, không chườm nóng trực tiếp | Nhân viên y tế ngay; cấp cứu nếu lơ mơ |
| Sốt, ho nhiều, thở nhanh | Nằm nghiêng hoặc nâng đầu cho dễ thở | Nhân viên y tế trong ngày; cấp cứu nếu khó thở nặng |
| Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn ở cả người bệnh lẫn người chăm khi phòng có sưởi than, máy chạy xăng dầu | Mở hết cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng | Gọi cấp cứu |
| Bỏng do sưởi, túi chườm | Bỏ nguồn nóng, xả nước mát sạch | Nhân viên y tế; bỏng rộng gọi cấp cứu |
Ghi vào sổ theo dõi những ngày bất thường về thời tiết và những gì đã chỉnh trong phòng, để khi người bệnh mệt hơn, nhân viên y tế có thêm thông tin.
Không khí trong phòng cũng là của người chăm
Người chăm ở trong phòng người bệnh nhiều giờ, ngủ ở đó nhiều đêm. Phòng ngột ngạt, nóng bức hay lạnh buốt cũng làm người chăm mệt, khó ngủ, dễ cáu. Chỉnh phòng theo người bệnh trước, rồi tìm cách cho mình: người chăm mặc thêm áo nếu phòng để ấm cho người bệnh, hoặc có chiếc quạt nhỏ riêng hướng về chỗ mình ngồi.
Mỗi ngày, ra ngoài hít thở vài phút, đứng ở hiên, ngoài sân hay đi một vòng quanh nhà khi có người trông thay. Những phút ngắn đó không phải là lười biếng; đó là cách người chăm giữ được đầu óc tỉnh táo để chăm tiếp nhiều tháng.
Nếu ngủ cùng phòng mà người bệnh cần phòng ấm hơn mức mình chịu được, thử ngủ ở phòng bên với chuông gọi đặt sẵn. Một đêm ngủ yên của người chăm đổi lấy một ngày chăm sóc kiên nhẫn hơn cho người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Người già nằm lâu có nằm điều hoà được không?
Được, nếu để ở mức mát vừa phải, cánh gió không thổi thẳng vào giường và người bệnh được đắp chăn mỏng. Kiểm tra tay chân, gáy thường xuyên. Tránh chênh lệch lớn khi đưa người bệnh ra khỏi phòng.
Có nên đóng kín cửa cho người bệnh khỏi bị gió không?
Không nên đóng kín suốt ngày. Phòng cần được thông gió mỗi ngày để bớt mùi, bớt ẩm, bớt mầm bệnh. Chỉ cần đắp chăn và tránh để người bệnh nằm ngay luồng gió trong lúc mở.
Phòng người bệnh có mùi thì làm sao?
Tìm nguồn mùi trước: tã chưa thay, rác chưa đổ, bô chưa rửa, ga ẩm. Xử lý xong thì mở cửa thông gió. Không dùng xịt thơm nặng mùi để che, người bệnh phải hít suốt ngày.
Mùa lạnh có nên dùng túi chườm nóng cho người nằm lâu?
Nên hỏi nhân viên y tế trước. Người nằm lâu cảm nhận nóng kém, dễ bỏng mà không kêu. Giữ ấm bằng chăn nhẹ, tất, mũ len mỏng thường an toàn hơn. Nếu dùng túi chườm, bọc khăn dày và kiểm tra da thường xuyên.
Ban đêm có nên để đèn sáng cho dễ trông không?
Nên để đèn ngủ ánh dịu đặt thấp, đủ để người chăm nhìn thấy và người bệnh không hoảng khi tỉnh dậy, nhưng không chiếu thẳng vào mắt. Đèn sáng suốt đêm làm người bệnh khó ngủ.
Người bệnh hay đòi đắp chăn dày giữa mùa hè thì sao?
Người già yếu đôi khi thấy lạnh hơn người khác. Tôn trọng cảm giác của họ nhưng kiểm tra gáy, lưng có ướt mồ hôi không. Thay bằng chăn mỏng nhiều lớp để bỏ bớt dần, và báo nhân viên y tế nếu họ lạnh bất thường.