Người chăm người nằm lâu có thể tìm hỗ trợ từ bốn vòng: người thân trong nhà, họ hàng và hàng xóm, nhân viên y tế ở cơ sở gần nhà, và những người đang hoặc đã từng chăm người thân. Mỗi vòng giúp được những việc khác nhau. Chìa khoá là nhờ đúng việc, cụ thể, và chấp nhận rằng người khác giúp theo cách của họ.
Bài này giúp bạn vẽ vòng hỗ trợ của nhà mình, lập danh sách việc nhờ được, mở lời không ngại ngùng, đón nhận sự giúp đỡ cho trọn, và biết khi nào chính bạn hay người bệnh cần đến nhân viên y tế ngay. Bài không giới thiệu dịch vụ hay tổ chức cụ thể nào.
Cô Ngọc tưởng mình không có ai
Cô Ngọc ngoài sáu mươi, chăm chồng nằm lâu, con đi làm xa. Hỏi cô có ai giúp không, cô lắc đầu: "Ai cũng bận, ai rảnh đâu mà nhờ." Cô đi chợ vội, về lo cho chồng, tối không ngủ đủ, cứ thế hơn một năm.
Một hôm cô bị sốt phải nằm. Bà hàng xóm sang hỏi, rồi tự nấu cháo cho cả hai vợ chồng suốt ba ngày. Cậu cháu họ ở cùng phường ghé sang xoay trở chú mỗi tối. Nhân viên trạm y tế phường sang xem da cho chú và dặn cô cách kê gối. Cô bảo mãi về sau vẫn nhớ cảm giác bất ngờ: hoá ra quanh mình có người sẵn lòng, chỉ là cô chưa bao giờ nhờ.
Sau lần ốm ấy, cô ghi tên những người đã giúp vào một tờ giấy và bắt đầu nhờ đều đặn: bà hàng xóm mỗi tuần nấu hộ một bữa, cậu cháu sang xoay trở chú ba tối, cô đi tập thể dục buổi sáng hai lần mỗi tuần trong lúc có người ngồi trông.
Chuyện của cô Ngọc cho thấy vấn đề thường không phải là không có ai, mà là người chăm không biết nhờ ai, nhờ việc gì, và ngại mở lời. Hỗ trợ không tự tìm đến, nó cần được gọi tên và mời vào.
Vẽ vòng hỗ trợ của nhà mình
Lấy một tờ giấy, vẽ bốn vòng tròn lồng nhau, ghi tên người vào từng vòng. Bảng dưới gợi ý mỗi vòng thường giúp được gì.
| Vòng | Gồm ai | Thường giúp được |
|---|---|---|
| Trong nhà | Vợ chồng, con cái, anh chị em | Nhận ca trực, việc nặng, quyết định chăm sóc, góp tiền |
| Họ hàng, hàng xóm, bạn bè | Cô dì chú bác, cháu, hàng xóm thân, bạn cũ | Trông một buổi, nấu một bữa, đi chợ hộ, ghé thăm, có mặt khi gấp |
| Nhân viên y tế | Trạm y tế xã, phường, bác sĩ đang theo dõi, điều dưỡng | Hướng dẫn chăm, xem da, theo dõi bệnh, giới thiệu nơi khám tiếp |
| Người cùng hoàn cảnh | Người đang hoặc đã từng chăm người thân nằm lâu | Kinh nghiệm thực tế, mượn dụng cụ, chỗ để tâm sự |
Nhiều người chăm khi vẽ xong mới thấy vòng thứ hai và thứ tư của mình có nhiều tên hơn mình nghĩ. Ghi cả những người ít thân, vì có những việc nhỏ ai cũng giúp được.
Danh sách việc nhờ được
Người được nhờ thường hỏi "cần gì cứ bảo". Có danh sách sẵn thì bạn trả lời ngay được, thay vì nói "không cần đâu".
- Ngồi trông người bệnh hai tiếng để bạn đi khám, đi cắt tóc, đi ngủ.
- Nấu một nồi canh, một hộp thức ăn cho người chăm, không chỉ cho người bệnh.
- Đi chợ, mua tã, tấm lót, mua đồ dùng khi đi ngang.
- Giặt một mẻ ga và quần áo của người bệnh.
- Đưa người bệnh đi tái khám, hoặc đi cùng để có thêm một người đỡ.
- Sang giúp xoay trở hay đỡ ngồi dậy vào giờ cố định nếu ở gần và khoẻ.
- Gọi điện trò chuyện với người bệnh, hoặc sang ngồi chơi vài phút.
- Tìm hiểu giúp thông tin, đặt lịch khám, lo giấy tờ.
- Cho mượn dụng cụ như xe lăn, ghế bô, gối kê đã không còn dùng.
Dán danh sách trên tủ lạnh hoặc lưu trong điện thoại. Khi ai đó hỏi, chọn một việc phù hợp với họ và nói luôn ngày giờ.
Mở lời nhờ giúp: câu nói mẫu
Với họ hàng ở gần. "Chú ơi, tối thứ ba với thứ sáu chú sang giúp cháu xoay bà một lúc được không? Chừng mười lăm phút thôi, cháu một mình không xoay được."
Với hàng xóm thân. "Chị ơi, sáng mai em phải đi khám, chị sang ngồi với mẹ em hai tiếng được không? Em đã cho mẹ ăn và thay tã rồi, chị chỉ cần ngồi cùng, có gì gọi em."
Với bạn bè. "Dạo này mình ít ra ngoài, cuối tuần cậu ghé chơi một chút nhé, mình cần nói chuyện với ai đó." Lời nhờ có mặt cũng là một lời nhờ chính đáng.
Với nhân viên y tế ở cơ sở gần nhà. "Nhà cháu có ông nằm lâu, cháu muốn được chỉ cách kê gối và xem da cho đúng. Cháu có thể đưa ông đến hoặc xin hẹn được không?"
Với người cùng hoàn cảnh. "Em nghe nói anh từng chăm bố nằm lâu, em đang lúng túng chuyện ca đêm. Anh cho em hỏi anh đã sắp xếp thế nào được không?" Người từng trải thường vui lòng kể, vì họ nhớ mình đã từng cần nghe như vậy.
Khi bị từ chối. Cảm ơn và không ép. Người từ chối việc này có thể nhận việc khác. Lần sau hỏi việc nhỏ hơn hoặc việc hợp với họ hơn.
Đón nhận giúp đỡ cho trọn
Nhiều người chăm nhận giúp đỡ một lần rồi thôi, vì thấy người giúp làm không giống mình, hoặc thấy ngại. Vài bước dưới đây giúp sự giúp đỡ trở nên đều đặn.
- Chuẩn bị trước cho người giúp: việc gì cần làm, đồ để đâu, gọi ai khi có chuyện. Một tờ giấy ngắn đặt cạnh giường là đủ.
- Chấp nhận khác biệt nhỏ. Họ gấp khăn khác, nấu cháo khác, miễn là an toàn cho người bệnh thì để họ làm theo cách của họ.
- Cảm ơn cụ thể: "Nhờ chị trông mẹ sáng nay mà em đi khám kịp, em cảm ơn chị nhiều."
- Hẹn lần sau ngay khi còn đang cảm ơn. Một lần giúp được hẹn lại thường thành thói quen.
- Đáp lại khi có thể, bằng những việc nhỏ: biếu chút quà quê, giúp lại khi nhà họ có việc. Quan hệ qua lại giữ được lâu hơn quan hệ một chiều.
Đừng chờ tới khi kiệt sức mới nhận giúp. Nhận sớm, khi mọi thứ còn nhẹ, thì người giúp cũng dễ học việc hơn.
Sai lầm hay gặp khi tìm hỗ trợ
Nhiều người chăm đã cố tìm hỗ trợ mà không được, thường vì vài lối nghĩ và cách làm dưới đây.
- Chờ người khác tự nhận ra. Người ngoài nhìn vào thường thấy bạn vẫn xoay xở được. Không nói ra thì ít ai đoán được bạn đang cần gì.
- Nhờ quá chung chung. Câu "lúc nào rảnh qua giúp em" gần như không bao giờ thành việc. Câu "sáng thứ bảy chín giờ" thì có.
- Nhờ quá lớn ngay lần đầu. Xin ai đó trực cả tuần dễ bị từ chối. Bắt đầu bằng hai tiếng, một bữa ăn, rồi tăng dần khi người giúp đã quen.
- Giao việc nặng cho người chưa được chỉ. Hàng xóm tốt bụng nhưng chưa từng xoay trở người nằm lâu có thể làm cả hai bị thương. Việc nặng cần người đã được hướng dẫn.
- Từ chối lời đề nghị vì ngại. Nói "không cần đâu" một vài lần là người ta thôi đề nghị. Nhận một việc nhỏ cũng là giữ cửa mở cho lần sau.
Nhận ra mình hay mắc lỗi nào thì sửa đúng lỗi đó trước. Thường chỉ cần đổi cách nhờ từ chung chung sang cụ thể là đã thấy khác.
Khi nào cần tới nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Vòng hỗ trợ trong nhà và hàng xóm rất quý, nhưng có những lúc chỉ nhân viên y tế mới giúp được. Ai ngồi trông người bệnh cũng cần biết những dấu hiệu này.
- Gọi cấp cứu ngay: người bệnh khó thở, tím môi, sặc không dứt, lơ mơ không gọi được, yếu liệt hay méo miệng đột ngột, co giật, ngã có chấn thương.
- Gọi nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày: sốt, bỏ ăn uống, tiểu rất ít, da đỏ không mất, ống thông có vấn đề, lẫn lộn hơn hẳn.
- Người chăm cần đi khám ngay: đau ngực, khó thở, chóng mặt muốn ngất, đau lưng kèm tê chân.
- Người chăm có ý nghĩ làm hại bản thân: nói ngay với một người thân tin cậy, không ở một mình, và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày.
Ghi những dấu hiệu này vào tờ giấy bạn để lại cho người ngồi trông. Người giúp thường ngại gọi cấp cứu khi chủ nhà vắng; hãy nói rõ là được phép và nên gọi.
Khi vòng hỗ trợ thưa đi
Chăm người nằm lâu kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Lúc đầu người ta sang thăm nhiều, rồi thưa dần, không phải vì hết thương mà vì cuộc sống của họ cũng có việc. Người chăm dễ thấy tủi thân trong giai đoạn này.
Hãy coi việc giữ vòng hỗ trợ là một phần của việc chăm, cũng cần thời gian và sự để tâm như việc lau người hay cho ăn. Thỉnh thoảng gọi báo tin người bệnh cho họ hàng, mời hàng xóm sang chơi, kể những tiến triển nhỏ. Người được cập nhật thường muốn góp tay hơn người không biết gì.
Cũng nên chuẩn bị cho những giai đoạn nặng hơn. Khi người bệnh yếu đi, việc chăm sẽ nhiều lên, và lúc đó bạn sẽ cần nhiều người hơn hiện tại. Giữ quan hệ với người giúp ngay từ bây giờ là cách để khi cần, đã có sẵn người biết việc và sẵn lòng.
Mỗi vài tháng, nhìn lại tờ giấy vẽ vòng hỗ trợ: ai đã không còn giúp được, ai mới có thể thêm vào, việc nào đang bị trống. Hoàn cảnh thay đổi thì vòng hỗ trợ cũng cần được vẽ lại, giống như lịch chăm cần được sửa theo sức người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Ngại nhờ hàng xóm thì phải làm sao?
Bắt đầu bằng việc thật nhỏ và có giờ rõ, như ngồi trông hai tiếng hay mua hộ gói tã. Nhiều người sẵn lòng giúp nhưng không biết giúp gì. Nhờ cụ thể giúp họ dễ nhận lời, và bạn cũng đỡ ngại hơn.
Trạm y tế xã, phường có giúp gì cho người nằm lâu tại nhà không?
Tuỳ từng nơi, nhưng bạn có thể hỏi nhân viên y tế ở trạm về việc hướng dẫn chăm, xem da, theo dõi bệnh và nơi khám tiếp khi cần. Mang theo sổ theo dõi và giấy tờ của người bệnh khi đến hỏi.
Có nên tìm những người cũng đang chăm người thân không?
Nên. Họ hiểu những khó khăn mà người ngoài khó hình dung, có kinh nghiệm thực tế, đôi khi cho mượn được dụng cụ. Chỉ cần nhớ rằng mỗi người bệnh khác nhau, việc chăm sóc vẫn làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Người giúp làm không đúng ý mình thì có nên nói không?
Nếu việc đó ảnh hưởng tới an toàn như cách đỡ, cách cho ăn thì nói nhẹ nhàng và chỉ lại. Còn những khác biệt nhỏ không ảnh hưởng gì thì nên để họ làm theo cách của họ để sự giúp đỡ được lâu dài.
Không có họ hàng ở gần thì tìm hỗ trợ ở đâu?
Bắt đầu từ hàng xóm, bạn bè, nhân viên y tế ở cơ sở gần nhà và những người cùng hoàn cảnh. Con cháu ở xa có thể góp tiền thuê người trông vài buổi mỗi tuần để người chăm chính được nghỉ.
Làm sao để người giúp không ngại gọi cấp cứu khi mình vắng nhà?
Viết sẵn danh sách dấu hiệu phải gọi cấp cứu, kèm số liên lạc, đặt cạnh giường. Nói rõ với người giúp rằng gặp những dấu hiệu đó thì cứ gọi cấp cứu trước rồi báo bạn sau.