Người già nằm liệt giường bị tiêu chảy nguy hiểm nhất ở chỗ mất nước nhanh và da vùng tã trợt loét; gia đình cần ghi số lần và tính chất phân, cho uống bù theo hướng dẫn của nhân viên y tế, thay tã ngay sau mỗi lần, lau nhẹ và giữ vệ sinh tay để không lây. Thuốc cầm tiêu chảy hay bất kỳ thuốc nào khác chỉ dùng khi nhân viên y tế chỉ định.
Ở người trẻ khoẻ, tiêu chảy vài lần thường tự qua; ở người già yếu thì không nên chờ xem. Dưới đây là cách nhận ra mất nước bằng mắt thường, cách chăm da, cách xử lý đồ bẩn, bảng dấu hiệu phải gọi y tế và cách giữ sức cho người chăm trong những ngày vất vả này.
Vì sao tiêu chảy ở người già nằm lâu cần được để ý sớm
Bà Tư đã ngoài tám mươi, nằm một chỗ vì yếu. Một buổi chiều bà đi ngoài lỏng ba lần, người nhà nghĩ do ăn món lạ, cứ thay tã và chờ. Đến sáng, môi bà khô, mắt trũng, nói chuyện lơ mơ, nước tiểu trong tã gần như không có. Khi nhân viên y tế tới, việc đầu tiên họ hỏi là bà đã đi bao nhiêu lần, uống được bao nhiêu, tiểu lần cuối lúc nào. Không ai nhớ chính xác.
Người già có ít nước dự trữ trong cơ thể hơn người trẻ, cảm giác khát cũng kém nên họ ít đòi uống. Người nằm liệt giường lại không tự lấy nước được. Vì vậy chỉ vài lần đi lỏng cũng có thể làm họ mất nước nhanh, kéo theo mệt lả, chóng mặt, lẫn lộn và nhiều vấn đề khác. Da vùng mông bị phân lỏng ngấm vào cũng trợt rất nhanh, có khi chỉ trong một ngày.
Nguyên nhân tiêu chảy có rất nhiều: thức ăn, nhiễm trùng, thuốc, thay đổi chế độ ăn qua ống, có khi lại là phân lỏng rỉ ra quanh một khối phân cứng ở người táo bón lâu ngày. Gia đình không cần và không nên tự đoán nguyên nhân. Việc của gia đình là theo dõi sát, giữ người bệnh đủ nước theo dặn dò, chăm da và báo nhân viên y tế đúng lúc.
Nhận ra mất nước bằng mắt thường
Không cần dụng cụ, bạn vẫn nhìn được những dấu hiệu sau. Ghi lại giờ thấy dấu hiệu để báo cho chính xác.
| Chỗ nhìn | Bình thường | Đáng lo |
|---|---|---|
| Miệng, môi, lưỡi | Ẩm | Khô, nứt, lưỡi khô dính |
| Nước tiểu | Có đều trong ngày, màu vàng nhạt | Rất ít, sẫm màu, nhiều giờ tã vẫn khô |
| Mắt | Như mọi ngày | Trũng sâu hơn |
| Tinh thần | Tỉnh như thường ngày | Mệt lả, ngủ li bì, lẫn hơn, khó đánh thức |
| Khi ngồi dậy | Ngồi được như mọi ngày | Chóng mặt, choáng, muốn ngã |
| Tay chân | Ấm | Lạnh, ẩm, da tái |
Chỉ cần một hai dấu hiệu ở cột phải đi cùng tiêu chảy là nên gọi nhân viên y tế ngay, không chờ thêm lần đi ngoài nữa.
Với người bệnh đang có chế độ hạn chế nước vì bệnh tim, thận, lượng nước bù phải theo đúng lời nhân viên y tế; tự cho uống quá nhiều cũng không an toàn.
Giữ đủ nước và ăn uống trong những ngày đi lỏng
Đây là phần gia đình làm nhiều nhất. Gọi hỏi nhân viên y tế trước để biết nên cho uống gì, bao nhiêu, có cần dùng dung dịch bù nước pha sẵn không và pha thế nào.
- Cho uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên, ví dụ vài ngụm sau mỗi lần thay tã và giữa các lần, thay vì một cốc to một lúc.
- Ngồi dậy hoặc nâng đầu giường cao khi uống, người nuốt khó thì theo độ sệt nhân viên y tế đã dặn.
- Ghi lượng uống vào sổ theo số cốc hoặc số thìa, cùng số lần đi ngoài, để biết vào và ra có cân được không.
- Dung dịch bù nước nếu được chỉ định thì pha đúng như hướng dẫn trên gói hoặc theo lời nhân viên y tế, không pha đặc hơn hay loãng hơn.
- Ăn lại sớm khi người bệnh ăn được: cháo loãng, súp, cơm nát, chuối, theo khẩu vị và theo chế độ ăn sẵn có của họ. Tránh đồ nhiều dầu mỡ, quá ngọt trong vài ngày.
- Người ăn qua ống: không tự thay đổi loại sữa, lượng hay tốc độ cho ăn. Báo nhân viên y tế để họ điều chỉnh.
Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, thuốc kháng sinh còn thừa hay mẹo dân gian. Ở người già, cầm tiêu chảy không đúng lúc có thể che mất một tình trạng nặng hơn.
Sổ vào và ra trong những ngày đi lỏng
Khi tiêu chảy, nhân viên y tế cần biết người bệnh uống vào bao nhiêu và mất ra bao nhiêu. Một tờ sổ đơn giản theo giờ là đủ, ghi bằng số cốc, số thìa, số lần.
| Giờ | Uống, ăn được | Đi ngoài | Nước tiểu | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 6 giờ | 3 ngụm nước | Lỏng, nhiều | Ít, vàng sẫm | Thay tã, da mông hơi đỏ |
| 8 giờ | Nửa bát cháo loãng, nửa cốc nước | Không | Có | Tỉnh, nói chuyện được |
| 10 giờ | Nửa cốc dung dịch theo dặn | Lỏng | Không | Đã gọi hỏi nhân viên y tế |
| 12 giờ |
Đặt tờ sổ ở chỗ ai cũng thấy. Khi chuyển ca, người trước đọc lại ba dòng gần nhất cho người sau. Lúc gọi nhân viên y tế, bạn chỉ việc đọc theo sổ, không phải nhớ.
Ghi cả những thay đổi nhỏ như người bệnh than khát, chóng mặt khi ngồi dậy, hay ngủ nhiều hơn. Những chi tiết đó giúp nhân viên y tế quyết định có cần cho đi khám hay không.
Chăm da vùng mông khi đi lỏng nhiều lần
Phân lỏng ăn mòn da rất nhanh. Những ngày này da cần được chăm kỹ hơn bình thường.
- Thay tã ngay sau mỗi lần đi, kể cả ban đêm. Đây là ngày không tiếc tã.
- Lau bằng nước ấm và khăn mềm hoặc bông, thấm chứ không chà. Hạn chế khăn ướt có cồn, hương liệu.
- Thấm thật khô, để thoáng một lúc nếu được trước khi đóng tã mới.
- Thoa lớp kem bảo vệ da mỏng mà nhân viên y tế đồng ý, để tạo lớp ngăn giữa da và phân.
- Lót tấm thấm dưới mông, đổi ngay khi ẩm, để giữ ga khô.
- Mỗi lần thay, nhìn vùng mông, xương cùng, bẹn: da đỏ, trợt, rỉ dịch là phải báo nhân viên y tế.
Nếu da đã trợt, rỉ dịch hay có vết loét, việc chăm vùng đó do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp. Không tự đắp lá, bôi các loại kem có thuốc khi chưa hỏi.
Giữ cả nhà khỏi bị lây
Rửa tay bằng xà phòng và nước trước và sau mỗi lần chăm, sau khi tháo găng, trước khi nấu ăn và cho người bệnh ăn. Rửa đủ lâu, chà kẽ ngón và mu bàn tay. Dung dịch rửa tay khô không thay được xà phòng khi tay dính bẩn.
Đeo găng khi thay tã, tháo găng bằng cách lộn trái, bỏ vào túi kín, không dùng lại.
Đồ vải dính phân gạt bỏ phân vào bồn cầu, giặt riêng với nước nóng nếu chất liệu chịu được, phơi nắng. Không giặt chung với quần áo của trẻ nhỏ.
Bô, ghế bô, chậu rửa rửa ngay sau mỗi lần dùng, dùng chất tẩy rửa gia dụng pha đúng hướng dẫn, để khô.
Rác thải gồm tã, găng, khăn giấy cho vào túi buộc kín, đổ ra ngoài mỗi ngày.
Một người chính lo phần thay tã trong những ngày này, người đang ốm, trẻ nhỏ và phụ nữ có thai trong nhà nên hạn chế việc dọn phân. Nhà có nhiều người bị tiêu chảy cùng lúc thì nói với nhân viên y tế.
Bát đũa, cốc uống nước của người bệnh rửa riêng bằng nước nóng và nước rửa chén, để khô ráo. Thức ăn thừa của người bệnh không để dành cho người khác ăn, và không nếm thử bằng thìa của người bệnh.
Khi nào gọi nhân viên y tế, khi nào đi cấp cứu ngay
Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh lơ mơ, khó đánh thức, ngất, co giật; tay chân lạnh ẩm, tím tái, thở nhanh; nôn liên tục không giữ được ngụm nước nào; đi ngoài ra nhiều máu hoặc phân đen; đau bụng dữ dội, bụng chướng căng; gần như không có nước tiểu trong nhiều giờ.
Báo nhân viên y tế trong ngày, thường là ngay khi bắt đầu đi lỏng vài lần với người già yếu, và chắc chắn khi: có sốt; có dấu hiệu mất nước trong bảng trên; phân có lẫn máu hay nhầy; tiêu chảy kéo dài qua ngày hôm sau; mới đổi thuốc hoặc mới dùng kháng sinh; người ăn qua ống bị đi lỏng; da vùng tã trợt. Khi gọi, nói rõ: bắt đầu từ lúc nào, bao nhiêu lần, phân thế nào, uống được bao nhiêu, tiểu lần cuối lúc nào, có sốt hay nôn không, mới thay đổi thuốc hay đồ ăn gì không.
Nếu nhân viên y tế cho chăm tại nhà, hỏi rõ một mốc để gọi lại, ví dụ nếu thêm bao nhiêu lần hay xuất hiện dấu hiệu gì thì đưa đi khám. Ghi mốc đó lên đầu sổ cho mọi người trực cùng biết.
Giữ sức cho người chăm qua những ngày thay tã liên tục
Mấy ngày tiêu chảy là mấy ngày người chăm mất ngủ, tay lúc nào cũng ướt, quần áo phải giặt liên tục. Chia ca rõ ràng: một người lo đêm thì ngày hôm sau được ngủ bù. Chuẩn bị sẵn nhiều bộ ga, tấm lót, tã trước khi thiếu. Mang theo một chiếc túi đựng đồ bẩn có nắp đặt sát giường để không phải đi lại nhiều.
Người bệnh thường rất ngượng, có người xin lỗi liên tục hoặc tự nhịn ăn uống để khỏi đi. Nói với họ: Mẹ cứ uống nước đi, con thay bao nhiêu lần cũng được, quan trọng là mẹ không bị mệt. Và chính người chăm cũng cần uống đủ, ăn đủ, rửa tay kỹ; người chăm mà ốm theo thì cả nhà khó xoay xở. Nếu bạn thấy mình kiệt sức, đuối đến mức không làm nổi, hãy gọi thêm người thân tới hoặc nhờ nhân viên y tế tư vấn có nên cho người bệnh vào nơi có người chăm chuyên môn vài hôm. Nhờ giúp lúc ấy là lựa chọn có trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Người già đi ngoài lỏng mấy lần thì nên gọi y tế?
Với người già yếu nằm liệt giường, nên báo nhân viên y tế sớm ngay khi bắt đầu đi lỏng vài lần, không cần chờ một con số. Có dấu hiệu mất nước, sốt, máu trong phân hay lơ mơ thì gọi ngay hoặc đi cấp cứu.
Có nên cho người già uống thuốc cầm tiêu chảy có sẵn trong nhà không?
Không nên tự cho uống. Ở người già, cầm tiêu chảy không đúng lúc có thể che mất một tình trạng nặng hơn hoặc gây tắc. Việc dùng thuốc nào do nhân viên y tế quyết định sau khi hỏi kỹ tình trạng.
Làm sao biết người già nằm lâu đang mất nước?
Nhìn môi lưỡi khô, nước tiểu ít và sẫm, tã khô nhiều giờ, mắt trũng, mệt lả, lẫn hơn, chóng mặt khi ngồi dậy, tay chân lạnh. Có các dấu hiệu này cùng tiêu chảy thì gọi nhân viên y tế ngay.
Người ăn qua ống bị tiêu chảy thì có tự giảm sữa không?
Không tự thay đổi loại sữa, lượng hay tốc độ. Ghi lại số lần đi, tính chất phân và báo nhân viên y tế để họ điều chỉnh. Vẫn giữ vệ sinh dụng cụ cho ăn như đã được hướng dẫn.
Giặt đồ dính phân của người bệnh thế nào để không lây?
Đeo găng, gạt bỏ phân vào bồn cầu, giặt riêng với nước nóng nếu vải chịu được, phơi nắng cho khô hẳn. Rửa tay bằng xà phòng sau khi giặt. Không giặt chung với đồ của trẻ nhỏ trong những ngày này.
Tiêu chảy hết rồi thì cho ăn lại thế nào?
Ăn lại theo khẩu vị và chế độ ăn quen của người bệnh, bắt đầu bằng món mềm dễ tiêu như cháo, súp, cơm nát, chia bữa nhỏ. Vẫn theo dõi số lần đi ngoài vài ngày sau. Đi lỏng trở lại thì báo nhân viên y tế.