Nhà vệ sinh an toàn cho người già yếu cần bốn thứ: tay vịn chắc cạnh bồn cầu và chỗ tắm, một chiếc ghế tắm vững để ngồi tắm, bồn cầu đủ cao hoặc có ghế bô đặt chồng lên, và sàn khô, không trơn, không bậc. Phần lớn làm được trong một hai ngày mà không phải đập phá.
Nhà tắm là nơi người già hay ngã nhất trong nhà: sàn ướt, không gian hẹp, phải đứng lên ngồi xuống nhiều lần. Nhưng đó cũng là nơi người già muốn tự làm nhất, vì là chuyện riêng tư. Sửa nhà vệ sinh cho đúng giúp giữ cả an toàn lẫn phẩm giá; bài này đi từ khảo sát, chọn đồ, lắp đặt, tới cách dùng hằng ngày.
Ông Thành muốn tự đi vệ sinh
Ông Thành yếu dần, đi được vài bước với khung. Ông nhất định không chịu dùng bô tại giường khi còn tự đi được, dù nhà tắm nhà ông có bồn cầu thấp, sàn gạch men bóng và một bậc cửa cao. Con gái ông lo đứng ngồi không yên mỗi lần nghe ông vào nhà tắm.
Con rể ông dành một ngày cuối tuần: lắp hai thanh tay vịn, đặt ghế bô có tay vịn chồng lên bồn cầu cho cao lên, dán băng chống trơn, kê một tấm dốc nhỏ ở bậc cửa và thay bóng đèn sáng hơn. Ông Thành tự đi được thêm nhiều tháng, chỉ cần người nhà đứng ngoài cửa khép hờ. Với ông, đó là cách giữ được thể diện mỗi ngày. Cả nhà cũng bớt hẳn những lần giật mình khi nghe tiếng động trong nhà tắm.
Không phải nhà nào cũng có người khéo tay như con rể ông Thành, nhưng hầu hết những việc đó chỉ cần một người thợ quen trong khu phố và một danh sách rõ ràng. Phần dưới giúp bạn lập danh sách ấy.
Khảo sát nhà vệ sinh trong mười phút
Đi cùng người thân, hoặc tự đóng vai người yếu, đi từng bước như một lần đi vệ sinh thật:
- Từ giường ra tới cửa nhà tắm: quãng đường bao xa, có chỗ vịn không, có bậc không, đèn bật ở đâu.
- Cửa nhà tắm: mở vào trong hay ra ngoài, rộng bao nhiêu, khung tập đi hay xe lăn có lọt không. Cửa mở vào trong mà người ngã sau cửa thì không mở ra được.
- Bồn cầu: ngồi xuống có phải ngồi thụp không, đứng lên phải bám vào đâu.
- Chỗ tắm: đứng tắm hay ngồi, có bồn tắm phải bước qua không, vòi sen có tay cầm không.
- Sàn: men bóng hay nhám, nước thoát nhanh không, có chỗ đọng không.
- Đồ dùng: xà phòng, khăn, giấy để có trong tầm với khi ngồi không.
- Khoá cửa: có khoá trong không; người già ngã mà khoá trong thì người nhà vào bằng cách nào.
Ghi lại những chỗ khó. Thường danh sách sẽ rút về vài việc: thêm chỗ vịn, nâng chỗ ngồi, chống trơn, sáng hơn, cửa dễ mở. Hỏi người thân điều họ thấy khó nhất, vì họ biết rõ hơn ai hết.
Nếu được, nhờ nhân viên y tế hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng ghé xem nhà vệ sinh một lần. Họ nhìn người thân của bạn đứng lên ngồi xuống thật và chỉ ra chỗ cần vịn chính xác hơn mọi danh sách in sẵn.
Những dụng cụ hay dùng và đặt ở đâu
Không cần mua tất cả; chọn theo việc người thân thấy khó:
| Dụng cụ | Giúp việc gì | Đặt ở đâu | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Tay vịn cố định | Đứng lên ngồi xuống, giữ thăng bằng khi tắm | Cạnh bồn cầu, tường chỗ tắm, cạnh cửa | Bắt vít chắc vào tường đặc, không dùng loại hút chân không |
| Ghế tắm có lưng tựa | Ngồi tắm, đỡ mỏi, không ngã khi gội | Chỗ tắm, chân ghế trên sàn phẳng | Chân có đế cao su, mặt ghế có lỗ thoát nước |
| Ghế bô có tay vịn | Nâng chỗ ngồi bồn cầu, hoặc dùng cạnh giường ban đêm | Chồng lên bồn cầu hoặc cạnh giường | Chỉnh cao thấp được, chân vững |
| Bệ nâng bồn cầu | Ngồi cao hơn, đứng lên dễ hơn | Lắp lên bồn cầu | Gắn chặt, không xê dịch khi ngồi |
| Thảm hoặc băng chống trơn | Giảm trượt | Sàn chỗ tắm, trước bồn cầu | Đế bám chắc, phơi khô, thay khi mòn |
| Vòi sen tay cầm dây dài | Ngồi tắm, người khác tắm giúp | Gắn ở tầm ngồi với tới | Kiểm tra nước nóng trước khi xả vào người |
Không bám vào giá treo khăn, bệ rửa mặt hay lô giấy để đứng lên; những thứ đó không được làm để chịu sức nặng một người. Tay vịn thật mới đủ. Nếu nhà thuê, không khoan tường được, hỏi chủ nhà trước hoặc dùng khung tay vịn đứng quanh bồn cầu, loại không cần bắt vít.
Lắp tay vịn cho chắc
Tay vịn lắp lỏng còn nguy hiểm hơn không có, vì người già tin vào nó và dồn hết sức:
- Vị trí cạnh bồn cầu: thường một thanh ngang hoặc chéo trên tường bên cạnh, ở tầm tay người ngồi chống lên đứng dậy được. Nếu tường xa, dùng khung tay vịn đặt quanh bồn cầu.
- Vị trí chỗ tắm: một thanh đứng ở chỗ bước vào, một thanh ngang ở tầm tay khi ngồi ghế tắm.
- Chiều cao: thử với chính người thân: họ ngồi, đưa tay ra nắm thoải mái, đánh dấu chỗ đó.
- Tường: bắt vít nở vào tường gạch đặc hoặc bê tông. Tường thạch cao, tường mỏng cần thợ gia cố.
- Loại tay vịn: thép không gỉ hoặc có lớp nhám chống trượt, đường kính vừa nắm trọn bàn tay.
- Thử lực: sau khi lắp, người lớn khoẻ đu mạnh, kéo, ấn theo mọi hướng. Không xê dịch mới dùng.
Nếu thuê thợ, nói rõ đây là tay vịn để người già chịu toàn bộ sức nặng, không phải giá treo khăn. Kiểm tra lại độ chắc mỗi tháng, vì nhà tắm ẩm làm vít lỏng dần.
Dùng nhà vệ sinh hằng ngày: giữ an toàn mà vẫn kín đáo
Người nhà ở gần, nhưng không đứng nhìn. Khép hờ cửa, đứng ngoài, thỉnh thoảng hỏi “Bố ổn không?”. Thống nhất một câu hay một tiếng gõ để người già gọi khi cần.
Bỏ khoá trong hoặc dùng khoá mở được từ ngoài. Để người nhà vào được ngay nếu có chuyện.
Tắm ngồi, không tắm đứng. Kể cả người còn đứng được, ngồi ghế tắm giúp không mỏi và không chóng mặt khi gội đầu.
Xả nước, thử nhiệt độ bằng cổ tay người nhà trước. Người già cảm nhận nóng kém hơn, dễ bỏng.
Lau khô sàn sau mỗi lần tắm. Treo một cây gạt nước ngay cửa.
Ban đêm dùng ghế bô cạnh giường. Nếu nhà tắm xa hoặc người già hay chóng mặt khi dậy đêm, đặt ghế bô cạnh giường để không phải đi trong bóng tối.
Để sẵn đồ trước khi người già vào. Khăn, quần áo sạch, xà phòng đặt sẵn trong tầm với chỗ ngồi. Người già đang tắm mà phải đứng dậy với lấy khăn là lúc dễ ngã nhất.
Giữ ấm. Đóng cửa sổ khi tắm, chuẩn bị khăn to quấn ngay khi tắm xong; người già yếu lạnh rất nhanh khi người ướt.
Chưa làm hết được thì làm gì trước
Nhiều nhà không thể sửa cùng lúc. Thứ tự dưới đây dựa trên những chỗ người già hay ngã nhất:
| Thứ tự | Việc | Vì sao làm trước |
|---|---|---|
| Một | Tay vịn cạnh bồn cầu | Đứng lên ngồi xuống bồn cầu là động tác lặp lại nhiều nhất mỗi ngày |
| Hai | Chống trơn sàn chỗ tắm và cửa nhà tắm | Chỗ ướt nhất, ngã ở đây thường nặng |
| Ba | Ghế tắm | Bỏ được việc đứng tắm, đứng gội |
| Bốn | Đèn sáng và đèn đêm dẫn đường | Ban đêm là lúc người già đi vệ sinh nhiều, mắt kém |
| Năm | Nâng chiều cao bồn cầu | Giảm sức đứng dậy cho người yếu chân |
| Sáu | Xử lý bậc cửa, đổi chiều mở cửa | Cần thợ, làm khi có điều kiện |
Trong lúc chờ sửa, có thể dùng ghế bô đặt cạnh giường ban đêm và luôn có người đi kèm khi tắm. Đừng đợi sửa xong mới bắt đầu giữ an toàn; mỗi việc làm được là bớt đi một nguy cơ.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Những chuyện xảy ra trong nhà vệ sinh mà gia đình không nên tự xử lý:
| Thấy gì | Làm gì ngay | Gọi ai |
|---|---|---|
| Ngã trong nhà tắm, đập đầu, chảy máu, không đứng dậy được | Không kéo dậy, tắt nước, đắp khăn giữ ấm | Gọi cấp cứu |
| Ngất khi đang ngồi bồn cầu hoặc đang tắm | Đỡ nằm xuống nơi khô, nghiêng đầu nếu nôn | Gọi cấp cứu nếu không tỉnh lại nhanh |
| Bỏng nước nóng | Xả nước mát sạch lên chỗ bỏng một lúc, không bôi gì | Nhân viên y tế; bỏng rộng gọi cấp cứu |
| Đi vệ sinh ra máu, phân đen, tiểu buốt, tiểu rất ít | Ghi lại, giữ người bệnh nghỉ | Nhân viên y tế trong ngày |
| Rặn lâu, đau bụng nhiều, không đi ngoài được nhiều ngày | Không tự thụt tháo | Nhân viên y tế |
Chuyện tiêu tiểu bất thường thường bị người già giấu vì ngại; hỏi nhẹ nhàng, riêng tư, và nói rõ là để báo bác sĩ.
Người chăm và chuyện tắm rửa cho bố mẹ
Tắm cho bố mẹ, nhất là con gái tắm cho bố hay con trai tắm cho mẹ, làm nhiều người ngượng và mệt. Nhà vệ sinh được sửa tốt giúp người già tự làm được phần lớn, người chăm chỉ hỗ trợ phần khó như gội đầu, lau lưng. Thống nhất trong nhà ai lo việc tắm cho ai, theo ý người già thoải mái nhất.
Giữ sức lưng: ngồi một chiếc ghế thấp bên cạnh khi giúp tắm thay vì cúi gập. Mang dép chống trơn. Làm vào giờ cả hai đều tỉnh táo, không vội. Nếu việc tắm rửa thành gánh nặng quá sức, đó là lúc nên bàn với cả nhà chuyện thuê thêm người giúp vài buổi một tuần.
Đừng tự trách khi thấy ngại. Ngại là cảm giác bình thường của hai người lớn phải chia sẻ chuyện riêng tư nhất. Nói ra với người thân, đổi người hỗ trợ khi cần, và để người già tự chọn ai giúp mình, như vậy cả hai bên đều nhẹ lòng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tay vịn hút chân không có dùng cho người già được không?
Không nên dùng để chịu sức nặng. Loại hút có thể bung ra khi tường ẩm hay gạch có rãnh. Chỉ dùng như điểm chạm giữ thăng bằng nhẹ; chỗ người già chống đứng lên phải là tay vịn bắt vít chắc.
Bồn cầu ngồi xổm thì làm sao cho người già yếu?
Ngồi xổm rất khó và nguy hiểm với người yếu. Có thể đặt một ghế bô có lỗ trên khung chân cao đặt trùm lên bệ, hoặc dùng ghế bô riêng rồi đổ vào bồn. Nếu có điều kiện, đổi sang bồn cầu bệt.
Ghế tắm và ghế bô khác nhau thế nào?
Ghế tắm có mặt ngồi đặc hoặc có lỗ thoát nước, dùng khi tắm. Ghế bô có lỗ và chậu đựng bên dưới, dùng thay bồn cầu hoặc đặt chồng lên bồn cầu. Có loại kết hợp cả hai, có bánh xe để đẩy vào chỗ tắm.
Có nên để người già tắm một mình không?
Nếu họ còn tự làm được và nhà tắm đã an toàn, nên tôn trọng mong muốn đó, người nhà ở ngay ngoài cửa. Khi họ chóng mặt, yếu hơn hay vừa ốm dậy, nên có người hỗ trợ trực tiếp.
Nhà tắm có bậc cửa cao thì xử lý thế nào?
Bậc thấp có thể kê nẹp dốc cao su có rãnh chống trượt. Bậc cao nên có tay vịn ở cửa và người đỡ khi bước qua. Nếu dùng xe lăn hoặc ghế bô có bánh, cần dốc đủ thoải để đẩy qua an toàn.
Bao lâu nên kiểm tra lại các dụng cụ trong nhà tắm?
Mỗi tháng kiểm tra độ chắc của tay vịn, chân ghế tắm, đế cao su của thảm chống trơn. Thay ngay khi thấy vít lỏng, cao su mòn, ghế lung lay hay nứt.