Vùng dễ loét nhất là nơi xương nằm sát da và gánh sức nặng cơ thể theo tư thế: nằm ngửa thì xương cùng, gót chân, khuỷu tay, bả vai và sau đầu; nằm nghiêng thì hông, đầu gối, mắt cá, vai và vành tai; ngồi lâu thì mông và hai xương ngồi. Ngoài ra, chỗ dây ống, dây đeo, nẹp hay tã bó chặt đè lên da cũng có thể loét.
Biết vùng nào chịu đè theo từng tư thế giúp bạn kê gối trúng chỗ và xem da không sót. Phần dưới đi qua từng nhóm vùng, kèm cách nhìn, cách bảo vệ, một vòng kiểm tra từ đầu xuống chân và những trường hợp cần gọi nhân viên y tế ngay. Chăm một vết loét đã có là việc của nhân viên y tế; phần của gia đình là phòng và phát hiện sớm.
Tư thế nào đè lên vùng nào
Mỗi tư thế dồn sức nặng xuống một nhóm điểm khác nhau. Xoay luân phiên chính là để các nhóm điểm này thay nhau được nghỉ.
| Tư thế | Những vùng chịu đè nhiều nhất | Cách giảm đè ngay |
|---|---|---|
| Nằm ngửa | Xương cùng, gót chân, khuỷu tay, bả vai, sau đầu | Gối dưới bắp chân cho gót chân lơ lửng, khăn mềm dưới khuỷu tay |
| Nằm nghiêng | Hông bên dưới, đầu gối, mắt cá, vai, vành tai | Nghiêng vừa phải, gối giữa hai chân, gối chèn lưng, kê đầu cho tai không bị gập |
| Nửa ngồi trên giường | Xương cùng, mông, gót chân | Nâng đầu vừa đủ, gập nhẹ gối để không tuột xuống |
| Ngồi xe lăn hoặc ghế | Hai xương ngồi, xương cụt, sau đùi, bàn chân | Đệm ngồi phù hợp, bàn chân đặt phẳng, không ngồi liền nhiều giờ |
| Nằm sấp (ít gặp ở nhà) | Trán, gò má, ngực, đầu gối, mu bàn chân | Chỉ làm khi nhân viên y tế hướng dẫn |
Nằm ngửa hoàn toàn thường là tư thế nhiều nhà để lâu nhất vì tiện chăm. Đó cũng là lý do xương cùng và gót chân là hai vùng loét hay gặp nhất ở người nằm lâu tại nhà.
Xương cùng và mông: vùng hay bị nhất
Xương cùng nằm ở chính giữa phía dưới lưng, ngay trên khe mông. Khi nằm ngửa hay nửa ngồi, gần như cả phần thân trên dồn xuống đây. Vùng này lại sát chỗ tã, nên vừa bị đè, vừa ẩm, vừa dễ bị cọ khi kéo người bệnh lên đầu giường. Ba yếu tố cùng lúc khiến nó là điểm yếu nhất.
Để bảo vệ, xoay sang nằm nghiêng vừa phải xen kẽ với nằm ngửa để xương cùng được nghỉ. Khi nâng đầu giường cho ăn, chỉ nâng trong lúc ăn và một lúc sau ăn theo hướng dẫn, rồi hạ dần, gập nhẹ gối để người bệnh không tuột. Thay tã ngay khi ướt, lau từ trước ra sau, thấm khô kỹ các nếp gấp.
Lúc xem da, cần nghiêng hẳn người bệnh sang một bên, kéo nhẹ mép tã, dùng ánh sáng tốt. Nhiều vết đỏ ở xương cùng nằm khuất trong khe mông nên nhìn lướt từ trên xuống sẽ không thấy. Với da sẫm màu, vùng tổn thương có thể trông thâm hơn, tím sẫm hơn chứ không đỏ, và sờ thấy ấm hoặc cứng hơn da xung quanh.
Gót chân, mắt cá và đầu gối
Gót chân là vùng nhỏ nhưng dễ loét. Da gót mỏng, sát xương, ít mỡ, và khi nằm ngửa thì cả cẳng chân tì xuống đúng điểm này. Người có tay chân lạnh, ít đi lại càng dễ bị. Cách đơn giản nhất là kê một chiếc gối dài dưới bắp chân, từ dưới gối tới trên mắt cá, sao cho gót chân lơ lửng cách đệm. Không kê gối ngay dưới gót, vì như thế vẫn đè.
Mắt cá và đầu gối đè lên nhau khi nằm nghiêng. Hai xương chạm nhau là hai vùng cùng bị ép. Đặt một gối mỏng giữa hai đầu gối và một khăn gấp giữa hai mắt cá. Chân trên hơi gập về phía trước để không chồng hẳn lên chân dưới.
Mép chăn và tất bó cũng gây đè. Chăn kéo căng đè xuống mũi chân, tất có chun chặt, giày mang trên giường đều có thể làm hằn da. Dùng chăn nhẹ, phủ lỏng, cổ tất rộng, không mang giày khi nằm.
Xem gót mỗi lần đổi tư thế. Chỉ cần nhấc nhẹ bàn chân lên xem. Gót có vết đỏ, phồng nước hay thâm sẫm là báo nhân viên y tế trong ngày, tuyệt đối không chọc vỡ phồng nước.
Hông, vai, khuỷu tay, sau đầu và vành tai
Đây là những vùng hay bị bỏ qua vì không gần tã và không nằm ở chỗ người ta quen nhìn. Một vòng kiểm tra đủ nên có:
- Xương hông hai bên: khi nằm nghiêng hẳn chín mươi độ, hông dưới gánh nhiều sức nặng. Nghiêng vừa phải, có gối chèn lưng, sẽ dồn sức nặng ra phần mông rộng hơn.
- Bả vai và khuỷu tay: nằm ngửa lâu thì hai bả vai và khuỷu tay tì xuống đệm. Kê khăn mềm dưới cẳng tay để khuỷu không chạm đệm, đổi vị trí tay mỗi lần xoay.
- Sau đầu: người không tự xoay đầu được thì vùng chẩm phía sau đầu bị đè liên tục, tóc lại che mất. Đổi hướng đầu theo tư thế, vạch tóc ra xem khi gội hoặc chải.
- Vành tai: khi nằm nghiêng, tai bị gập dưới đầu. Vuốt tai cho phẳng trước khi đặt đầu xuống gối mềm.
- Cột sống lưng ở người rất gầy: các đốt sống nhô lên có thể đỏ khi nằm ngửa lâu. Xem dọc sống lưng mỗi khi nghiêng người bệnh.
Một mẹo nhỏ: mỗi lần xoay, bạn xem đúng những vùng vừa chịu đè ở tư thế cũ. Như vậy cả ngày vùng nào cũng được nhìn ít nhất vài lần mà không tốn thêm thời gian.
Vòng kiểm tra từ đầu xuống chân trong năm phút
Một vòng kiểm tra đủ mỗi ngày, làm vào lúc thay đồ hoặc lau người buổi sáng khi trời sáng rõ. Nói trước với người bệnh từng bước, che phần người chưa xem bằng khăn để giữ kín đáo.
- Rửa tay, chuẩn bị khăn che, đèn và cuốn sổ. Nói: "Con xem da cho mẹ một chút nhé, có chỗ nào rát thì mẹ bóp tay con."
- Nằm ngửa: xem sau đầu, vành tai, sống mũi và má nếu có dây thở, hai bả vai nhìn từ bên hông, khuỷu tay, gót chân.
- Nghiêng sang trái: xem vai phải, dọc sống lưng, xương cùng, khe mông, hông phải, mặt ngoài đầu gối và mắt cá phải.
- Nghiêng sang phải: lặp lại cho bên trái. Tranh thủ lau khô và thay tã nếu cần trong lúc người bệnh đang nghiêng.
- Xem mép tã, chun quần, chỗ ống và nẹp tì lên da.
- Ghi vào sổ: vùng nào, màu gì, có nhạt đi không, người bệnh có kêu đau không. Không có gì lạ thì vẫn ghi "da bình thường" để biết là đã xem.
Năm phút mỗi sáng đều đặn có ích hơn nửa tiếng xem kỹ mỗi tuần một lần.
Chỗ dây ống, dây đeo và đồ dùng đè lên da
Những vết loét này không nằm ở chỗ xương nhô mà ở nơi một vật cứng tì lên da trong thời gian dài. Gia đình không tự tháo, chỉnh hay đổi vị trí ống; việc đó do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
| Vật dễ gây đè | Vùng da cần để ý | Gia đình làm được gì |
|---|---|---|
| Dây thở oxy, mặt nạ thở | Vành tai, sống mũi, má | Xem da mỗi ngày, báo nhân viên y tế nếu đỏ hay trầy |
| Ống thông tiểu, ống nuôi ăn | Đùi, cánh mũi, má, bụng quanh chỗ ống | Không để người bệnh nằm đè lên ống, hỏi cách cố định an toàn |
| Nẹp, đai, vớ y khoa | Mép nẹp, cổ chân, bắp chân | Xem da ở mép, hỏi nhân viên y tế cách đeo và lúc được tháo |
| Tã bó chặt, chun quần | Bẹn, thắt lưng, đùi | Chọn cỡ vừa, không quá chặt, xem vết hằn sau mỗi lần thay |
| Vật rơi trong giường: điều khiển, nắp chai, kẹp tóc | Bất cứ vùng nào nằm lên | Vuốt ga tìm vật lạ mỗi lần xoay |
Người không nói được thường không báo được là có vật cấn bên dưới. Vuốt tay khắp mặt ga mỗi lần đổi tư thế là thói quen nhỏ nhưng tránh được nhiều vết hằn.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Mục đích của việc xem từng vùng là phát hiện sớm để báo đúng lúc, không phải tự xử lý. Dùng bảng này khi bạn thấy điều gì khác thường.
| Thấy gì ở vùng da | Mức khẩn | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đỏ nhạt đi sau khi bớt đè một lúc | Theo dõi | Ghi lại, xoay đều hơn, xem lại lần sau |
| Đỏ, tím sẫm hay thâm không nhạt đi; ấm, cứng hay mềm nhũn hơn xung quanh | Báo trong ngày | Bớt đè hoàn toàn chỗ đó, gọi nhân viên y tế |
| Phồng nước, trầy, rớm dịch, hở da | Báo sớm nhất có thể | Không chọc, không bôi đắp; chờ nhân viên y tế xem |
| Vết hở có mùi, dịch đục, đỏ lan rộng | Gọi ngay trong ngày | Không tự rửa, không đắp lá, ghi thời điểm phát hiện |
| Kèm sốt, run, lơ mơ, thở gấp, tay chân lạnh | Cấp cứu | Gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay |
Đem theo sổ theo dõi và, nếu người bệnh đồng ý, một tấm ảnh vùng da chụp ở cùng góc qua các ngày. Hình ảnh theo thời gian giúp nhân viên y tế đánh giá nhanh hơn.
Giữ sức cho người chăm
Xem da từ đầu tới chân nghe thì nhiều việc, nhưng khi gắn vào mỗi lần xoay thì chỉ thêm một hai phút. Người chăm nên ngồi hoặc kéo giường lên ngang hông để không phải cúi gập lưng nhìn gót chân hay sau đầu. Một chiếc đèn bàn kẹp có thể chỉnh hướng giúp nhìn rõ mà không phải bê người bệnh lại gần cửa sổ.
Hãy cho phép mình bỏ sót đôi chút và có người khác nhìn lại. Hai đôi mắt luân phiên sẽ thấy nhiều hơn một đôi mắt mệt mỏi. Nếu bạn đang quá sức đến mức buồn bã kéo dài hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Một cách chia đơn giản: người làm ca sáng xem nửa thân trên, người làm ca chiều xem nửa thân dưới, rồi đổi lại hôm sau. Cả hai cùng ghi vào một cuốn sổ chung để không ai phải nhớ trong đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gót chân hay bị loét dù nhà có đệm chống loét?
Vì gót chân nhỏ, da mỏng, sát xương và khi nằm ngửa thì cả cẳng chân dồn lực vào đó. Đệm không đủ để giảm hết. Kê gối dưới bắp chân cho gót chân lơ lửng mới giảm đè thật sự, và vẫn cần xem gót mỗi ngày.
Nằm nghiêng hẳn có tốt hơn nằm nghiêng ít không?
Nằm nghiêng hẳn làm xương hông bên dưới gánh nhiều sức nặng. Nằm nghiêng vừa phải, có gối chèn lưng và gối giữa hai chân, thường dồn sức nặng ra vùng rộng hơn. Góc nghiêng cụ thể nên hỏi nhân viên y tế hướng dẫn trực tiếp.
Người da sẫm màu thì nhận ra vùng sắp loét thế nào?
Da sẫm có thể không đỏ rõ mà trông thâm, tím hoặc sẫm hơn xung quanh. Hãy sờ nhẹ bằng mu bàn tay để so độ ấm, độ cứng hay mềm nhũn với vùng da bên cạnh và báo nhân viên y tế nếu thấy khác.
Ống nuôi ăn đè lên má thì gia đình có được tự chỉnh không?
Không tự tháo hay đổi vị trí ống. Bạn chỉ để ý da quanh ống, giữ không cho người bệnh nằm đè lên ống và báo nhân viên y tế khi thấy đỏ hoặc trầy. Việc cố định lại ống do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
Sau đầu có tóc che thì xem da bằng cách nào?
Mỗi lần xoay đầu sang hướng khác, lấy tay vạch tóc ở vùng vừa chịu đè, nhìn dưới ánh sáng tốt và sờ nhẹ. Nếu tóc dài, buộc lỏng sang một bên, tránh buộc búi ngay sau đầu vì búi tóc cũng gây cấn.
Một vùng đã từng đỏ rồi khỏi thì có cần chú ý thêm không?
Có. Vùng từng đỏ thường yếu hơn và dễ đỏ lại. Bạn ghi vùng đó vào sổ, xem kỹ hơn mỗi lần xoay và tránh để người bệnh nằm đè lâu lên đó, đồng thời kể cho nhân viên y tế lần khám sau.