Một vết đỏ trên da người nằm lâu mà vẫn còn nguyên sau khi đã bớt đè một lúc, ấn nhẹ không trắng đi, hoặc sờ thấy ấm, cứng hay mềm nhũn hơn xung quanh, là dấu hiệu da và mô bên dưới đang bị tổn thương do đè ép. Việc cần làm ngay là không để người bệnh nằm đè lên vùng đó nữa, giữ vùng da sạch khô, không xoa bóp, ghi lại và báo nhân viên y tế trong ngày.
Phát hiện ở giai đoạn này là phát hiện sớm: da chưa hở, và nếu được bớt đè đúng cách, nhiều vùng có thể hồi lại. Phần dưới giúp bạn phân biệt với vết đỏ thoáng qua, các bước trong giờ đầu, một lịch mẫu cho hai mươi bốn giờ tiếp theo, cách báo nhân viên y tế, những việc không nên làm và dấu hiệu cần đi cấp cứu. Đây là thông tin để gia đình quan sát và báo đúng lúc, không thay cho việc nhân viên y tế xem trực tiếp.
Đỏ thoáng qua và đỏ không mất: so sánh nhanh
Hầu hết người nằm lâu đều có vết hằn đỏ sau một tư thế. Điều quan trọng là vết đỏ đó có tự đi không.
| Điểm so | Đỏ thoáng qua, thường gặp | Đỏ không mất, cần báo |
|---|---|---|
| Sau khi bớt đè một lúc | Nhạt dần rồi hết | Vẫn đỏ, tím hoặc thâm như cũ |
| Ấn nhẹ bằng ngón tay rồi thả | Trắng đi rồi hồng trở lại | Không trắng đi, giữ nguyên màu |
| Sờ bằng mu bàn tay | Ấm như da xung quanh | Ấm hơn, lạnh hơn, cứng hơn hoặc mềm nhũn |
| Người bệnh cảm thấy | Không đau hoặc chỉ mỏi | Đau, rát, nhăn mặt khi chạm |
| Hình dạng | Theo nếp ga, vết hằn thẳng | Một mảng tròn hay bầu dục ở chỗ xương nhô |
| Ở da sẫm màu | Khó thấy, mất nhanh | Thâm, tím, bóng hơn, khác màu rõ với xung quanh |
Nếu phân vân không biết thuộc cột nào, cứ xử lý như vết đỏ không mất: bớt đè, ghi lại và hỏi nhân viên y tế. Nhầm theo hướng cẩn thận không gây hại gì cho người bệnh.
Vì sao không nên chờ thêm vài hôm
Tổn thương do đè ép thường bắt đầu từ phía trong, ở lớp mô gần xương, rồi mới lộ ra mặt da. Vì thế khi mặt da đã đỏ và không tự hồi, phần bên dưới có thể đã bị ảnh hưởng nhiều hơn những gì mắt bạn thấy. Đây cũng là lý do cùng một vết đỏ có khi hôm sau đã phồng nước hay hở, dù gia đình thấy mình chăm như mọi hôm.
Ở giai đoạn da còn nguyên, việc chính là lấy sức nặng ra khỏi vùng đó. Khi da đã hở, câu chuyện khác hẳn: phải có nhân viên y tế chăm vết thương, thời gian lành dài, người bệnh đau và dễ có biến chứng. Khoảng cách giữa hai giai đoạn đôi khi chỉ một hai ngày.
Báo sớm cũng giúp nhân viên y tế xem lại toàn bộ kế hoạch: lịch xoay có đủ không, loại đệm có hợp không, người bệnh có đang ăn uống quá ít, có đang ẩm ướt nhiều không. Một vết đỏ thường là dấu hiệu cả cách chăm đang có chỗ cần chỉnh, không chỉ là chuyện của một mảng da.
Làm gì ngay trong giờ đầu tiên
Khi vừa phát hiện, bình tĩnh làm theo thứ tự sau. Không cần dụng cụ gì đặc biệt.
- Đổi tư thế ngay để vùng đỏ không chịu đè: đỏ ở xương cùng thì cho nằm nghiêng vừa phải, có gối chèn lưng; đỏ ở gót thì kê bắp chân cho gót lơ lửng; đỏ ở hông phải thì nằm nghiêng trái hoặc ngửa.
- Kiểm tra vùng đỏ có đang ẩm không. Nếu tã ướt, thay ngay, thấm khô nhẹ, không chà.
- Không xoa, không bóp, không chườm nóng hay lạnh, không bôi đắp gì lên vùng đỏ.
- Xem thêm các vùng khác cùng tư thế cũ: thấy một vùng đỏ thì thường còn vùng khác cũng bị đè.
- Ghi vào sổ: giờ phát hiện, vùng, kích thước ước chừng (bằng đồng xu, bằng lòng bàn tay), màu, ấm hay cứng, người bệnh có đau không.
- Nếu người bệnh đồng ý, chụp một tấm ảnh rõ, cùng ánh sáng, để so sánh lần sau.
- Sau một lúc bớt đè, xem lại. Ghi tiếp kết quả lần xem thứ hai.
Câu nói với người bệnh: "Chỗ này của mẹ hơi đỏ, con cho mẹ nằm nghiêng bên này để da nghỉ, mẹ thấy chỗ nào khó chịu thì nói con nhé."
Hai mươi bốn giờ tiếp theo: một lịch mẫu
Lịch dưới đây là ví dụ cho trường hợp đỏ ở xương cùng, phát hiện buổi sáng. Thời gian giữa các lần xoay luôn theo lịch nhân viên y tế dặn; ở đây chỉ minh họa thứ tự việc.
| Thời điểm | Tư thế | Việc kèm theo |
|---|---|---|
| Lúc phát hiện | Nghiêng trái có gối lưng | Ghi sổ, gọi báo nhân viên y tế |
| Lần xoay kế | Nghiêng phải có gối lưng | Xem lại vùng đỏ, ghi màu |
| Bữa trưa | Nửa ngồi ngắn để ăn, xong hạ xuống | Kê đùi để không tuột, xem xương cùng sau khi hạ |
| Buổi chiều | Luân phiên hai bên nghiêng, hạn chế nằm ngửa | Thay tã sớm, giữ khô |
| Tối và đêm | Luân phiên nghiêng theo lịch đêm | Chia ca, ghi mỗi lần đổi |
| Sáng hôm sau | Theo hướng dẫn của nhân viên y tế | Xem kỹ, so với ảnh và ghi chép hôm qua |
Nếu nhân viên y tế đã đến xem và dặn lịch khác, làm theo lịch đó. Lịch mẫu chỉ để gia đình không lúng túng trong lúc chờ.
Lần ngược lại: vì sao vùng này bị đỏ
Mỗi vị trí đỏ thường kể một câu chuyện về cách người bệnh đang nằm. Tìm ra nguyên nhân giúp sửa đúng chỗ, thay vì chỉ xoay dày hơn mà vết đỏ vẫn quay lại. Những điều chỉnh dưới đây nên bàn với nhân viên y tế trước khi làm.
| Vùng đỏ | Nguyên nhân hay gặp | Điều có thể cần chỉnh |
|---|---|---|
| Xương cùng | Nằm ngửa lâu, nửa ngồi lâu, bị tuột xuống, tã ẩm | Bớt thời gian nằm ngửa, hạ đầu giường sau ăn, thay tã sớm |
| Gót chân | Gót chạm đệm khi nằm ngửa, chăn kéo căng | Kê bắp chân cho gót lơ lửng, phủ chăn lỏng |
| Hông một bên | Nghiêng quá hẳn, nằm một bên nhiều hơn bên kia | Nghiêng vừa phải có gối lưng, ghi bên nằm để luân phiên đều |
| Mắt cá, mặt trong đầu gối | Hai chân chồng lên nhau khi nằm nghiêng | Gối dài giữa hai chân từ gối xuống mắt cá |
| Vành tai, má | Tai gập dưới đầu, dây thở hay ống đè | Vuốt tai phẳng, báo nhân viên y tế về chỗ ống đè |
| Vệt dài trên lưng | Nếp ga, tấm lót gấp nhiều lớp, vật rơi trong giường | Ga phẳng, một lớp lót, vuốt ga mỗi lần xoay |
Nếu vết đỏ xuất hiện ở nhiều vùng cùng lúc dù tư thế đã đúng, có thể người bệnh đang yếu đi, ăn uống ít hơn hoặc cần loại đệm khác. Đó là điều nhân viên y tế cần được biết sớm.
Báo nhân viên y tế: nói gì, chuẩn bị gì
Một cuộc gọi ngắn mà đủ thông tin giúp nhân viên y tế quyết định có cần đến xem ngay không. Chuẩn bị trước:
- Vùng nào, phát hiện lúc nào, kích thước ước chừng, màu, có ấm hay cứng không.
- Sau khi bớt đè có nhạt đi chút nào không.
- Người bệnh có đau, có sốt, có lơ mơ hơn mọi ngày không.
- Những ngày gần đây ăn uống thế nào, có tiêu chảy hay tiểu nhiều không, có nằm ngửa lâu hay nửa ngồi lâu không.
- Đang dùng đệm gì, lịch xoay đang là bao lâu một lần.
- Câu hỏi nên đặt: "Gia đình nên cho bà nằm tư thế nào, xoay thế nào trong mấy ngày tới? Có cần thay đổi đệm không? Khi nào thì cần anh chị đến xem?"
Ghi lại những gì nhân viên y tế dặn ngay trong lúc nghe, đọc lại cho họ xác nhận, rồi dán lên đầu giường để người ca sau cũng biết.
Những việc không làm với vết đỏ
Không xoa bóp. Xoa bóp vùng đỏ từng được nghĩ là giúp máu lưu thông, nhưng với mô đã tổn thương, xoa mạnh có thể làm hại thêm. Xoa nhẹ vùng da lành xung quanh khi lau người thì không sao.
Không chườm nóng, sấy, phơi nắng. Da tổn thương dễ bỏng và mất nước. Giữ vùng da ở nhiệt độ phòng, thoáng, khô.
Không tự bôi đắp. Kem, dầu, lá giã, rượu thuốc hay bất cứ thứ gì đều không bôi lên khi chưa hỏi nhân viên y tế. Một số thứ làm da ẩm hơn hoặc kích ứng thêm.
Không dán băng dính trực tiếp lên da mỏng. Khi bóc ra có thể lột theo lớp da. Nếu cần che phủ, đó là việc nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp.
Không nằm đè trở lại quá sớm. Vùng đỏ vừa nhạt đi vẫn còn yếu. Tránh để người bệnh nằm đè lên đó cho tới khi nhân viên y tế dặn là được.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Mọi vết đỏ không mất đều nên báo nhân viên y tế trong ngày. Báo sớm nhất có thể nếu vùng đỏ to ra, sẫm lại, phồng nước, trầy hay hở, hoặc nếu có thêm vùng đỏ mới dù đã xoay đều. Cũng báo nếu người bệnh đau nhiều đến mức không chịu được việc xoay sang tư thế khác.
Gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay khi người bệnh sốt cao, run, lơ mơ hoặc khó đánh thức hơn hẳn mọi ngày, thở nhanh, tay chân lạnh, hoặc vùng da quanh vết đỏ sưng nóng lan nhanh kèm mùi hôi. Những dấu hiệu toàn thân này quan trọng hơn bản thân vết đỏ.
Một lời cho người chăm: phát hiện vết đỏ không có nghĩa là bạn chăm tệ. Người suy kiệt có thể đỏ da ngay cả khi được chăm rất kỹ. Việc bạn nhìn thấy nó và báo sớm chính là chăm đúng. Hãy chia việc xoay đêm với người khác trong những ngày này, vì lịch xoay dày hơn sẽ làm bạn mệt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vết đỏ ở xương cùng bao lâu thì hết?
Không có thời gian cố định. Vết đỏ thoáng qua thường mất sau một lúc bớt đè. Vết đỏ không mất cần được bớt đè liên tục và nhân viên y tế theo dõi; có vùng hồi lại sau vài ngày, có vùng tiến triển nặng hơn nếu vẫn bị đè.
Có nên xoa dầu nóng lên vết đỏ để máu lưu thông không?
Không nên. Xoa bóp và dầu nóng có thể làm mô vốn đã tổn thương bị hại thêm và làm da rát. Cách giúp máu tới vùng đó là lấy sức nặng ra khỏi nó bằng đổi tư thế và kê gối.
Người da sẫm màu thì làm sao biết vết đỏ có mất hay không?
Ở da sẫm, vùng tổn thương thường trông thâm, tím hoặc bóng hơn, khó thấy đỏ. Hãy so màu với vùng bên cạnh, sờ để cảm nhận độ ấm và độ cứng, và báo nhân viên y tế khi thấy khác biệt kéo dài.
Vết đỏ đã nhạt đi thì có cần báo nhân viên y tế nữa không?
Vẫn nên kể lại ở lần liên lạc hoặc lần khám gần nhất. Vùng từng đỏ dễ đỏ lại, và đó có thể là dấu hiệu lịch xoay hay cách kê gối cần chỉnh. Ghi trong sổ để không quên.
Nếu vết đỏ phồng nước thì có chọc cho xẹp không?
Không chọc. Lớp da phồng đang che chắn phía dưới. Giữ sạch khô, không để bị đè, không bôi đắp gì và gọi nhân viên y tế sớm nhất có thể để được xem và hướng dẫn trực tiếp.
Có cần mua đệm chống loét ngay khi thấy vết đỏ không?
Hỏi nhân viên y tế trước. Họ sẽ xem tình trạng da, cân nặng và khả năng cử động của người bệnh để khuyên loại đệm phù hợp. Trong lúc chờ, xoay trở và kê gối đúng cách vẫn là việc quan trọng nhất.