Khi người thân đã có vết loét, việc rửa, băng và chăm chính vết thương phải do nhân viên y tế làm hoặc hướng dẫn trực tiếp; phần của gia đình là giữ cho vết loét không bị đè thêm, giữ da xung quanh khô sạch, giúp người bệnh ăn uống và dễ chịu, ghi lại những gì thấy được và gọi nhân viên y tế đúng lúc. Làm tốt phần của mình, gia đình góp rất nhiều vào việc vết loét không nặng thêm.
Phần dưới chia rõ việc nào của ai, gia đình làm gì ngay khi thấy vết hở, chuẩn bị gì cho buổi nhân viên y tế đến, giữ gì giữa các lần thăm, một mẫu sổ theo dõi, cách giữ người bệnh dễ chịu và còn phẩm giá, cùng bảng dấu hiệu phải gọi ngay. Bài không hướng dẫn cách rửa hay băng vết loét, vì đó là việc cần người có chuyên môn xem tận nơi.
Việc nào của ai
Chia vai rõ giúp gia đình không làm quá phần mình, cũng không bỏ trống phần mình. Khi nhân viên y tế giao thêm việc nào cho gia đình sau khi đã chỉ trực tiếp, hãy ghi lại cụ thể.
| Việc | Nhân viên y tế | Gia đình |
|---|---|---|
| Đánh giá vết loét, quyết định cách chăm | Làm | Kể lại diễn biến, đưa sổ theo dõi |
| Rửa, băng, thay băng vết loét | Làm hoặc hướng dẫn trực tiếp | Chỉ làm phần được chỉ dạy tận tay, đúng như được dặn |
| Lịch xoay trở, loại đệm | Dặn và điều chỉnh | Thực hiện đều cả ngày đêm, ghi lại |
| Giữ không đè lên vết loét | Hướng dẫn tư thế | Kê gối, xoay đúng tư thế được dặn |
| Giữ da xung quanh khô sạch | Hướng dẫn | Thay tã sớm, lau thấm nhẹ quanh vùng băng |
| Ăn uống, nước uống | Đánh giá, khuyên cách ăn | Mời ăn bữa nhỏ, mời uống, ghi lượng ăn |
| Đau, sốt, thay đổi toàn thân | Xem và quyết định xử trí | Theo dõi, báo ngay, không tự cho thuốc |
Nếu bạn chưa có ai là nhân viên y tế theo dõi thường xuyên, việc đầu tiên là tìm: điều dưỡng hoặc bác sĩ có thể đến nhà, hoặc đưa người bệnh tới cơ sở y tế để được khám và hẹn lịch theo dõi.
Ngay khi thấy da đã hở
Một vùng da trầy, phồng vỡ hay có lỗ hở ở chỗ chịu đè là lúc cần nhân viên y tế. Trong lúc chờ, gia đình làm những việc an toàn sau:
- Đổi tư thế để vùng đó không chịu đè chút nào. Kê gối cho người bệnh nằm nghiêng hoặc nằm ngửa tùy vị trí vết hở.
- Không chạm tay trần vào vết hở. Nếu cần chạm, rửa tay và đeo găng sạch.
- Không rửa bằng cồn, nước muối tự pha hay bất cứ dung dịch nào, không rắc, không bôi, không đắp lá. Nếu vết hở đang bẩn do phân, nước tiểu, gọi nhân viên y tế hỏi cách làm sạch an toàn.
- Có thể che tạm bằng một miếng gạc sạch khô đặt nhẹ lên nếu được nhân viên y tế đồng ý qua điện thoại, không dán băng dính lên da mỏng.
- Ghi giờ phát hiện, vị trí, kích thước ước chừng, có dịch không, có mùi không; chụp ảnh nếu người bệnh đồng ý.
- Gọi nhân viên y tế, đọc lại những gì đã ghi, hỏi rõ khi nào họ đến và trong lúc chờ nên cho người bệnh nằm thế nào.
Câu nói với người bệnh: "Chỗ lưng của bố có một vết trầy, con đã gọi cô điều dưỡng đến xem rồi. Giờ bố nằm nghiêng bên này cho đỡ đau nhé."
Chuẩn bị cho buổi nhân viên y tế đến xem
Buổi đến nhà thường ngắn. Chuẩn bị sẵn giúp bạn hỏi đủ và nhận về hướng dẫn rõ ràng:
- Sổ theo dõi da và xoay trở của những ngày gần đây, ảnh chụp vết theo ngày nếu có.
- Danh sách thuốc người bệnh đang dùng theo đơn, để nhân viên y tế xem, không tự đổi.
- Ghi lại người bệnh ăn uống thế nào mấy hôm nay, có sụt cân, có tiêu chảy hay táo bón không.
- Đèn sáng, khăn che, chậu nước ấm, găng tay, chỗ để đồ sạch gần giường.
- Câu hỏi ghi sẵn: "Gia đình được làm gì với vết này, không được làm gì? Bao lâu thì thay băng và ai thay? Băng bị ướt hay bong thì làm sao? Nên cho nằm tư thế nào, tránh tư thế nào? Đệm hiện tại có cần đổi không? Dấu hiệu nào thì gọi ngay, gọi ai, cả ban đêm?"
- Một người trong nhà ngồi cạnh để ghi chép và học tận tay nếu được giao việc.
Trước khi nhân viên y tế ra về, đọc lại những gì đã ghi để họ xác nhận. Viết lịch thay băng và tư thế lên một tờ giấy dán đầu giường.
Giữa các lần nhân viên y tế đến: gia đình giữ những gì
Giữ không đè. Vết loét đã có mà vẫn bị đè thì gần như không thể lành. Tư thế nào đè lên vết là tư thế phải tránh, trừ khi nhân viên y tế dặn khác. Ghi rõ trên tờ giấy đầu giường: "Không nằm ngửa" hay "Không nằm nghiêng phải".
Giữ băng khô và kín. Băng bị ướt nước tiểu, phân hay bong mép là chuyện hay gặp ở vùng xương cùng. Khi thấy, gọi hỏi nhân viên y tế cách xử lý, không tự bóc ra thay bằng thứ khác.
Giữ da quanh vết. Thay tã ngay khi ướt, lau nhẹ, thấm khô vùng da lành xung quanh, tránh để dung dịch hay kem lạ dính vào băng.
Giúp ăn uống trong khả năng. Cơ thể cần chất và nước để vết thương lành. Mời ăn bữa nhỏ nhiều lần, món mềm người bệnh thích, mời uống từng ngụm. Ghi lại ăn được bao nhiêu để báo nhân viên y tế; không tự mua thuốc bổ hay sữa đặc biệt theo lời quảng cáo.
Theo dõi đau. Người bệnh nhăn mặt, rên, gồng người khi xoay hay trước giờ thay băng là thông tin quan trọng. Báo lại để nhân viên y tế tìm cách giữ người bệnh dễ chịu hơn.
Mẫu sổ theo dõi khi đã có vết loét
Gia đình không đo hay đánh giá vết loét; sổ chỉ ghi những gì ai cũng nhìn, ngửi và hỏi được. Mỗi ngày một dòng, thêm dòng khi có chuyện lạ.
| Ngày | Băng có khô, kín không | Có thấm dịch ra ngoài, có mùi không | Người bệnh đau thế nào | Ăn, uống | Sốt, mệt, lơ mơ | Người ghi |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thứ năm | Khô, kín | Không | Kêu đau khi nghiêng trái | Ăn nửa bát cháo, uống được nhiều lần | Không | Mai |
| Thứ sáu | Bong một mép, đã gọi hỏi | Thấm ít, không mùi | Đỡ hơn | Ăn ít | Không | Tuấn |
| Thứ bảy | Khô, kín sau khi điều dưỡng thay | Không | Ngủ yên | Ăn khá hơn | Không | Mai |
Đem sổ ra mỗi lần nhân viên y tế đến hoặc gọi điện. Sổ giúp họ biết những ngày giữa hai lần thăm đã diễn ra thế nào, thay vì chỉ dựa vào trí nhớ của người đang mệt. Nếu nhiều người cùng chăm, mỗi người ký tên ngắn ở dòng mình ghi để khi cần hỏi lại biết hỏi ai.
Giữ người bệnh dễ chịu và còn phẩm giá
Có vết loét, nhiều người bệnh thấy xấu hổ, nhất là khi vết ở vùng kín hoặc có mùi. Họ có thể cáu gắt, từ chối xoay, hay im lặng. Hãy nói với người bệnh rằng đây không phải lỗi của họ, cũng không phải lỗi của ai, và cả nhà đang cùng chăm.
Mùi là điều khiến cả người bệnh lẫn khách đến thăm ngại. Mở cửa sổ cho phòng thoáng, thay tã và ga đúng lúc, gom rác vào thùng có nắp và đưa ra ngoài ngay. Nếu mùi tăng lên rõ, đó là điều phải báo nhân viên y tế chứ không chỉ là chuyện xịt phòng.
Khi có người đến thăm, hỏi người bệnh trước có muốn tiếp không, và đắp chăn gọn gàng trước khi mời vào. Những chuyện nhỏ như được chọn áo mặc, được chải tóc, được nghe một bài hát quen giúp người bệnh thấy mình vẫn là chính mình chứ không chỉ là một vết thương cần chăm.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Giữ bảng này ở đầu giường cùng tờ hướng dẫn của nhân viên y tế.
| Bạn thấy gì | Gọi ai, lúc nào |
|---|---|
| Băng ướt, bong, tuột, thấm dịch ra ngoài | Gọi hỏi nhân viên y tế trong ngày |
| Vết loét có mùi hôi mới, dịch đục, đổi màu | Gọi nhân viên y tế ngay trong ngày |
| Da quanh vết đỏ lan rộng, sưng, nóng | Gọi nhân viên y tế ngay trong ngày |
| Người bệnh đau nhiều hơn rõ rệt | Gọi nhân viên y tế sớm nhất có thể |
| Xuất hiện thêm vùng đỏ không mất hay vết hở mới | Báo nhân viên y tế trong ngày |
| Sốt, run, lơ mơ, khó đánh thức, thở nhanh, tay chân lạnh, tiểu rất ít | Gọi cấp cứu hoặc đưa đi cấp cứu ngay |
| Chảy máu không cầm khi ấn nhẹ bằng gạc sạch | Gọi cấp cứu |
Khi phân vân, gọi hỏi. Nhân viên y tế thà nhận một cuộc gọi không cần thiết còn hơn gặp một vết loét đã nặng thêm vì gia đình ngại làm phiền.
Giữ sức cho người chăm
Chăm người có vết loét kéo dài nhiều tuần, có khi nhiều tháng, và hay làm người chăm tự trách. Hãy nhớ rằng người suy kiệt có thể bị loét dù được chăm rất kỹ. Điều bạn làm được bây giờ là giữ cho vết không nặng thêm và giữ người bệnh dễ chịu. Chia lịch xoay đêm với người khác, giao việc mua đồ cho người ở xa, và cho mình được ngủ trọn ít nhất vài đêm mỗi tuần. Nếu nỗi mệt biến thành buồn bã kéo dài hay ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Một việc nhỏ giúp đỡ nặng lòng: sau mỗi lần nhân viên y tế đến, hỏi họ một câu "Nhà mình đang làm tốt điều gì?". Nghe được điều mình làm đúng giúp người chăm có thêm sức cho những tuần tiếp theo, và cũng cho biết việc nào nên giữ nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình có tự thay băng vết loét được không?
Chỉ khi nhân viên y tế đã chỉ dạy trực tiếp, giao rõ việc đó và dặn cụ thể cách làm. Ngoài trường hợp đó, việc rửa và thay băng do nhân viên y tế làm. Nếu băng ướt hay bong giữa hai lần thăm, gọi hỏi trước khi làm gì.
Vết loét bao lâu thì lành?
Không có thời gian cố định. Tùy vị trí, độ sâu, sức khỏe chung, ăn uống và việc có còn bị đè hay không. Hỏi nhân viên y tế về mục tiêu chăm sóc với người thân của bạn; với người rất yếu, mục tiêu có khi là giữ cho dễ chịu và không nặng thêm.
Có nên đắp lá, rắc thuốc bột hay bôi mỡ lên vết loét không?
Không. Những thứ này có thể làm bẩn vết thương, giữ ẩm sai cách hoặc che mất dấu hiệu nhân viên y tế cần thấy. Chỉ dùng đúng những gì nhân viên y tế chỉ định và đã hướng dẫn trực tiếp.
Người bệnh có vết loét ở xương cùng thì có được ngồi dậy ăn không?
Ngồi dồn sức nặng xuống vùng xương cùng nên cần hỏi nhân viên y tế. Họ sẽ dặn có được nửa ngồi không, trong bao lâu, kê thế nào. Trong lúc chưa hỏi, cho ăn ở tư thế nghiêng có kê đầu cao vừa phải và cẩn thận với nguy cơ sặc.
Vết loét có mùi thì có phải là đã nặng không?
Mùi mới xuất hiện hoặc mùi tăng lên rõ là điều cần báo nhân viên y tế trong ngày để được xem. Gia đình không tự kết luận, cũng không dùng nước hoa hay chất thơm che mùi lên vùng băng.
Khi nào cần đưa người bệnh có vết loét vào viện?
Quyết định này là của người bệnh, gia đình cùng bác sĩ. Nhưng khi có sốt, run, lơ mơ, thở nhanh, chảy máu không cầm hoặc vết loét xấu đi nhanh, hãy gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế ngay.