Người già cần khung tập đi khi đứng lên đã chao đảo, đi với gậy vẫn phải bám tường, bám đồ đạc, hoặc chân yếu sau đợt ốm; khung bốn chân không bánh vững nhất cho người rất yếu, khung có bánh trước đi trơn hơn, còn khung bốn bánh có phanh và ghế hợp với người còn khá sức nhưng mau mệt. Tay cầm chỉnh sao cho khi đứng thẳng thả tay, tay cầm ngang nếp cổ tay.
Chọn khung sai loại hoặc sai chiều cao, người già sẽ còng người, đẩy khung quá xa, hoặc khung trôi đi trước khi chân kịp bước. Nhân viên y tế hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng nên chỉ cách dùng lần đầu; bài này giúp gia đình hiểu từng loại, chỉnh tại nhà và đi kèm cho đúng trong những ngày sau. Mục đích không chỉ là phòng ngã, mà còn giữ cho người già tự đi được những quãng ngắn trong nhà càng lâu càng tốt.
Bà Năm và chiếc gậy không còn đủ
Bà Năm dùng gậy đã vài năm. Sau đợt sốt kéo dài, bà yếu hẳn, chân run. Bà vẫn cố chống gậy đi vệ sinh, tay kia vịn tường, vịn tủ, vịn cả lưng ghế. Có hôm bà vịn vào chiếc ghế nhựa, ghế trượt, bà ngồi phịch xuống sàn. May bà không sao, nhưng từ đó bà sợ, chỉ nằm, đòi đóng bỉm cho khỏi phải đi.
Con trai bà hỏi nhân viên y tế đến khám, được khuyên dùng khung tập đi bốn chân trong một thời gian, rồi khi chân khoẻ lên sẽ xem lại. Lần đầu bà chê vướng víu, nhưng sau một tuần có người đi kèm, bà tự đi được từ giường ra nhà vệ sinh. Bà nói đi với khung thấy chắc như có hai người đỡ.
Điều đáng nói là nỗi sợ ngã làm bà Năm muốn bỏ hẳn việc đi lại, mà nằm nhiều thì chân càng yếu. Một dụng cụ đúng lúc giữ cho bà còn đi được thêm một quãng đời.
Gậy và các loại khung: khác nhau thế nào
Bảng so sánh chung để gia đình hình dung; loại nào hợp với người thân nên do nhân viên y tế đánh giá:
| Dụng cụ | Đỡ được bao nhiêu | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gậy một chân | Ít, chủ yếu giữ thăng bằng | Người còn đi vững, chỉ hơi chao | Cầm ở tay bên chân khoẻ |
| Gậy bốn chân | Vững hơn gậy thường | Người yếu một bên | Bốn chân phải chạm đất cùng lúc |
| Khung bốn chân không bánh | Nhiều nhất | Người rất yếu, đi chậm, hay chao | Phải nhấc khung lên mỗi bước, mỏi tay |
| Khung hai bánh trước | Nhiều | Người yếu nhưng nhấc khung khó | Đi trơn hơn, cần chân sau có đệm cao su ma sát |
| Khung bốn bánh có phanh, có ghế | Vừa | Người còn sức, mau mệt, cần chỗ ngồi nghỉ | Dễ trôi; phải biết bóp phanh, khoá phanh trước khi ngồi |
Người hay quên, khó làm theo hướng dẫn thường không hợp với khung bốn bánh vì dễ quên phanh. Người đi được nhưng một tay rất yếu có thể cần loại khác; đó là lý do lần đầu nên có người chuyên môn chỉ.
Cũng đừng coi việc chuyển từ gậy sang khung là bước lùi không quay lại được. Có người dùng khung vài tháng sau đợt ốm rồi trở về gậy khi chân khoẻ lên; có người dùng gậy trong nhà và khung khi đi quãng dài. Dụng cụ đi theo sức của người dùng, và nên được xem lại mỗi khi sức ấy thay đổi.
Chỉnh chiều cao và kiểm tra khung tại nhà
Cho người thân mang đúng đôi dép hay giày sẽ dùng hằng ngày, đứng thẳng trong khung hoặc cạnh khung:
- Thả hai tay xuôi tự nhiên. Tay cầm của khung nên ngang nếp gấp cổ tay.
- Khi nắm tay cầm, khuỷu tay hơi gập, không duỗi thẳng căng, không gập nhiều.
- Chỉnh cả bốn chân cùng một nấc, nghe tiếng chốt bật ra khớp lỗ, lắc thử xem không lệch.
- Kiểm tra bốn đầu cao su ở chân khung còn gai, không mòn trơn, không nứt.
- Với khung có bánh: bánh quay trơn; phanh bóp vào thì bánh dừng hẳn; khoá phanh khi đứng yên thì đẩy không trôi.
- Với khung gập: mở ra nghe tiếng chốt, ấn thử phần khớp gập không sập.
- Gắn một giỏ nhỏ hoặc túi treo phía trước nếu cần mang đồ, để hai tay luôn cầm khung.
Khung quá thấp khiến người đi còng lưng, đầu cúi nhìn đất; khung quá cao làm vai nhô lên, tay không đẩy được. Sau vài ngày dùng, hỏi lại người thân có mỏi vai, mỏi lưng không để chỉnh thêm.
Cách đi với khung bốn chân, nói cho người già dễ nhớ
Nhân viên y tế thường dạy một nhịp đơn giản. Người chăm có thể nhắc bằng câu ngắn, nói chậm:
- “Khung trước.” Nhấc khung đặt ra trước một khoảng ngắn, chừng một bước chân, bốn chân chạm đất cùng lúc.
- “Chân yếu.” Bước chân yếu hơn vào giữa khung, không vượt quá hai chân trước của khung.
- “Chân khoẻ.” Bước chân còn lại lên ngang chân kia.
- Đứng thẳng, nhìn trước. Không cúi nhìn chân suốt, không đẩy khung quá xa rồi với theo.
- Quay người: quay bằng những bước nhỏ, xoay khung theo, không vặn người trong khi chân đứng yên.
- Ngồi xuống: đi lùi tới khi bắp chân chạm ghế, một tay rời khung tìm tay vịn ghế, rồi tay kia, từ từ ngồi. Không ngồi khi tay còn bám khung.
- Đứng lên: chống tay vào tay vịn ghế đẩy lên, đứng vững rồi mới chuyển tay sang khung. Không kéo khung để đứng dậy.
Người đi kèm đứng phía sau hơi lệch về bên chân yếu, một tay đặt nhẹ gần thắt lưng, không kéo, không giật. Đi trước kéo khung hộ là sai, vì người già sẽ mất nhịp.
Dọn nhà cho khung đi được
Lối đi rộng hơn khung. Đo bề ngang khung, rồi đi thử từ giường tới nhà vệ sinh, bếp, cửa ra sân. Chỗ nào khung chạm đồ đạc, dời đồ đi.
Bỏ thảm nhỏ, dây điện, bậc cửa vướng. Chân khung vấp vào mép thảm là ngã. Bậc cửa thấp có thể làm nẹp dốc.
Có chỗ nghỉ dọc đường. Đặt một chiếc ghế có tay vịn ở giữa quãng dài, như giữa phòng và nhà vệ sinh, để người già nghỉ chân.
Đèn ban đêm. Đèn ngủ chiếu thấp từ giường tới nhà vệ sinh. Khung phải ở cạnh giường, trong tầm tay, mỗi tối trước khi ngủ.
Sàn khô. Lau khô ngay khi nước đổ, nhất là cửa nhà tắm. Đầu cao su ướt trượt như dép ướt.
Giày dép đúng. Dép có quai hậu, đế bám, vừa chân. Dép lê, dép rộng, đi tất trơn trên nền gạch là nguyên nhân ngã hay gặp ở người dùng khung, vì khung đỡ tay chứ không đỡ được bàn chân trượt.
Thú cưng và trẻ nhỏ. Chó mèo quấn chân, đồ chơi rơi trên lối đi đều là chướng ngại. Dặn trẻ không đẩy, không treo vào khung của ông bà.
Sai lầm hay gặp khi dùng khung và gậy
Mượn dụng cụ của người khác mà không chỉnh. Khung của người cao hơn hay thấp hơn mà không chỉnh lại làm người dùng đi sai tư thế ngay từ đầu.
Đẩy khung quá xa rồi với theo. Người đi chúi về trước, mất thăng bằng. Khung chỉ đặt trước khoảng một bước chân.
Dùng khung để kéo người đứng dậy. Khung nhẹ, bị kéo sẽ lật về phía người dùng. Luôn chống tay vào tay vịn ghế hay mép giường để đứng.
Mang đồ bằng một tay. Một tay cầm cốc nước, một tay cầm khung là mất nửa chỗ đỡ. Dùng giỏ gắn khung hoặc để người khác mang.
Đi với khung trên đường dốc, đường đất gồ ghề. Khung trong nhà không hợp đường ngoài trời. Ra ngoài thì dùng xe lăn hoặc có người kèm sát.
Cầm gậy ở bên chân yếu. Gậy thường cầm ở bên tay đối diện chân yếu, để gậy và chân yếu cùng bước, chia sức với nhau. Nếu không chắc, hỏi nhân viên y tế chỉ trực tiếp.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay
Đi lại kém hơn là tín hiệu cần được xem xét, không chỉ là chuyện dụng cụ:
| Thấy gì | Làm gì ngay | Gọi ai |
|---|---|---|
| Ngã, đập đầu, đau hông, không đứng lên được | Không kéo dậy, giữ ấm, ở bên | Gọi cấp cứu |
| Đột ngột yếu một tay một chân, méo miệng, nói khó | Ghi lại giờ bắt đầu, không cho ăn uống | Gọi cấp cứu ngay |
| Đang đi thì choáng, tối sầm, vã mồ hôi | Cho ngồi hoặc nằm ngay tại chỗ | Nhân viên y tế; cấp cứu nếu ngất |
| Đi kém hẳn trong vài ngày, không rõ lý do | Cho nghỉ, có người kèm mọi lúc đi lại | Nhân viên y tế để khám |
| Đau, sưng khớp gối, cổ chân mới xuất hiện | Hạn chế đi, ghi lại | Nhân viên y tế |
Sau mỗi lần ngã, dù không sao, nên báo nhân viên y tế: có khi cần đổi dụng cụ, có khi cần tìm nguyên nhân khiến người thân ngã. Ghi vào sổ ngày giờ, ngã ở đâu, đang làm gì, để nhân viên y tế có đủ thông tin.
Người đi kèm cũng cần được giữ sức
Đi kèm người già với khung tập đi nghe nhẹ nhưng lại là việc lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi ngày, mỗi lần đứng sau lưng chờ từng bước chậm. Người chăm dễ sốt ruột rồi đỡ quá tay, làm thay. Hãy nhắc mình: mỗi bước người già tự đi là một bước giữ được sức chân, đáng để chờ.
Chia các lần đi kèm cho các thành viên trong nhà, ví dụ người này lo buổi sáng, người kia lo buổi tối. Mang dép có đế bám, đứng vững trước khi đỡ, không gập lưng cúi theo người già. Khi chính mình đang mệt, chóng mặt, đừng đi kèm một mình; nhờ người khác, hoặc để người già ngồi nghỉ trên ghế thay vì cố đi cho xong quãng đường.
Nếu thấy mình bắt đầu cáu gắt, giục giã người già đi nhanh lên, đó là dấu hiệu người chăm đang quá tải. Nói với người trong nhà để đổi ca, nghỉ một buổi, chứ đừng cố chịu.
Câu hỏi thường gặp
Người già đang dùng gậy có nên đổi sang khung tập đi không?
Nên cân nhắc khi chống gậy mà vẫn phải bám tường, bám đồ đạc, đi chao, hay vừa ngã. Đổi dụng cụ nên hỏi nhân viên y tế, vì có người chỉ cần gậy bốn chân, có người cần khung.
Khung có bánh xe có an toàn cho người già không?
An toàn với người đủ tỉnh táo để bóp và khoá phanh, đi với nhịp đều. Người rất yếu, người hay quên dễ để khung trôi đi trước, nên thường được khuyên dùng khung không bánh hoặc có hai bánh trước.
Có thể ngồi trên khung bốn bánh có ghế để người nhà đẩy đi không?
Không nên. Ghế trên khung chỉ để ngồi nghỉ khi đã khoá phanh. Đẩy người đang ngồi trên khung như xe lăn dễ lật, vì khung không thiết kế cho việc đó. Cần đẩy đi xa thì dùng xe lăn.
Người già không chịu dùng khung vì thấy mình già yếu thì sao?
Hỏi điều gì làm họ ngại, có khi là sợ người khác nhìn, có khi là thấy vướng. Cho thử dùng trong nhà trước, nhấn vào việc khung giúp tự đi vệ sinh, tự ra sân mà không phải gọi con cháu.
Dùng khung tập đi khi lên xuống cầu thang được không?
Không. Khung tập đi không dùng trên cầu thang. Nếu người già phải lên xuống bậc, cần tay vịn chắc và người đỡ; nhiều nhà chọn chuyển phòng xuống tầng dưới để tránh hẳn cầu thang.
Bao lâu thì kiểm tra lại khung một lần?
Mỗi tuần xem đầu cao su, chốt chiều cao, phanh và bánh. Kiểm tra lại chiều cao tay cầm mỗi khi người già đổi giày dép hay có vẻ còng người hơn khi đi.