Muốn da người đóng tã không bị loét, cần giữ ba điều: tã được thay ngay khi ướt hoặc bẩn, da được lau nhẹ bằng nước ấm rồi thấm khô thay vì chà, và phía dưới lưng luôn thoáng, phẳng, không ẩm mồ hôi. Ẩm ướt kéo dài làm da mềm và bở, nên chỉ cần thêm một chút đè ép hay cọ xát là đã trầy.
Phần dưới giải thích vì sao ẩm ướt cộng với đè ép lại nguy hiểm, đồ nên để sẵn ở đầu giường, các bước thay tã hai người làm, cách lau và thấm khô, xử lý mồ hôi và ga trải, những sai lầm hay gặp, cùng các dấu hiệu cần gọi nhân viên y tế. Mọi loại kem hay sản phẩm bôi lên da chỉ dùng theo khuyên dùng của nhân viên y tế.
Vì sao da ẩm lại dễ loét
Lớp da ngoài cùng giống một tấm áo mỏng bảo vệ cơ thể. Khi bị ngâm trong nước tiểu, phân hay mồ hôi nhiều giờ, tấm áo ấy ngấm nước, mềm ra, nhăn nheo như ngón tay ngâm nước lâu. Da ở trạng thái đó mất độ bền: một cú kéo nhẹ trên ga, một nếp tã cấn cũng đủ làm trầy.
Phân và nước tiểu còn có chất kích ứng. Để lâu trên da, chúng gây đỏ rát lan rộng ở vùng mông, bẹn, nếp đùi, thường gọi nôm na là hăm. Hăm do ẩm và loét do đè là hai chuyện khác nhau, nhưng ở người nằm lâu chúng thường đi cùng nhau ngay ở xương cùng, và vùng da đã hăm thì loét nhanh hơn hẳn.
Vì thế giữ da khô không chỉ là chuyện sạch sẽ cho dễ chịu. Đó là một trong những việc phòng loét hiệu quả nhất mà gia đình làm được mà không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần nhịp đều và bàn tay nhẹ. Một vùng da khô, sạch, không bị đè lâu sẽ chịu được nhiều hơn hẳn so với cùng vùng da ấy khi ẩm ướt suốt đêm.
Đồ để sẵn ở đầu giường
Thay tã nhanh và nhẹ nhàng hơn nhiều khi mọi thứ trong tầm tay. Một khay hoặc giỏ nhỏ để sẵn:
- Tã hoặc quần tã đúng cỡ, miếng lót thấm và tấm lót giường loại thấm hút.
- Hai chậu nhỏ: một chậu nước ấm để lau, một chậu hoặc túi để đồ bẩn.
- Khăn mềm hoặc khăn giấy ướt không mùi, khăn khô riêng để thấm.
- Găng tay dùng một lần và túi rác có nắp.
- Kem hoặc chất bảo vệ da nếu nhân viên y tế đã khuyên dùng; không tự mua theo lời mách.
- Bộ quần áo và ga dự phòng gấp sẵn, phòng khi tràn ướt.
- Một tấm lót kéo (tấm vải gấp đôi dưới mông và lưng) để hai người nâng nhẹ người bệnh mà không kéo lê.
Tã quá chật làm hằn đùi và bụng; tã quá rộng thì tràn và cộm. Khi người bệnh sụt cân, hãy xem lại cỡ tã. Nhiều nhà dùng thêm miếng lót trong tã để thay nhanh lúc chỉ ướt ít.
Xếp đồ theo thứ tự dùng: găng tay trên cùng, rồi khăn ướt, khăn khô, tã sạch, cuối cùng là túi rác. Khi mọi thứ nằm đúng chỗ, một lần thay tã gọn hơn hẳn và người bệnh không phải nằm hở lâu trong lúc bạn đi lấy đồ.
Thay tã cho người nằm: các bước hai người làm
Nếu chỉ có một người, vẫn làm được nhưng chậm hơn và nên dùng thanh chắn giường để người bệnh vịn khi nghiêng. Hai người thì một người đứng mỗi bên giường.
- Báo trước với người bệnh: "Con thay tã cho mẹ nhé, mẹ nghiêng về phía chị Hai một chút." Đóng cửa, che khăn.
- Nâng giường lên ngang hông người chăm nếu chỉnh được; hạ thanh chắn phía mình đứng.
- Mở hai miếng dán tã. Người đứng bên kia đỡ vai và hông, nghiêng người bệnh về phía mình.
- Cuộn mặt tã bẩn vào trong, đẩy sát dưới mông. Lau vùng da theo hướng từ trước ra sau, mỗi lượt một mặt khăn sạch.
- Thấm khô bằng khăn khô, chú ý nếp mông, nếp bẹn, nếp đùi. Tranh thủ nhìn xương cùng và hông.
- Bôi lớp bảo vệ da mỏng nếu nhân viên y tế đã dặn. Đặt tã sạch, cuộn nửa tã sạch sát dưới mông.
- Nghiêng người bệnh về phía ngược lại, rút tã bẩn ra, kéo tã sạch phẳng, lau khô nửa còn lại.
- Đặt người bệnh nằm lại theo tư thế trong lịch xoay, dán tã vừa khít, vuốt phẳng ga, kéo thanh chắn lên.
Thay xong, tháo găng, rửa tay, ghi giờ thay và những gì thấy trên da vào sổ.
Lau và thấm khô sao cho da không bị trầy
Nước ấm vừa tay là đủ. Thử nước bằng mặt trong cổ tay. Xà phòng mạnh, nước nóng hay cồn làm da khô nứt và rát hơn. Nếu cần chất làm sạch, dùng loại nhân viên y tế khuyên.
Thấm, không chà. Đặt khăn lên da, ấn nhẹ cho khăn hút nước rồi nhấc lên. Chà qua lại là cách nhanh nhất để làm trầy lớp da đã mềm vì ẩm.
Nếp gấp là nơi giữ ẩm lâu nhất. Bẹn, nếp mông, dưới bụng, dưới ngực, nách, kẽ ngón chân. Vạch nhẹ từng nếp, thấm khô kỹ trước khi đóng tã hay mặc đồ.
Lớp bảo vệ da chỉ dùng khi được dặn. Một số loại kem hay chất tạo màng giúp ngăn nước tiểu, phân tiếp xúc với da. Loại nào, bôi khi nào, bao nhiêu là việc hỏi nhân viên y tế. Bôi quá dày có thể làm tã kém thấm.
Không rắc phấn rôm. Phấn trộn với mồ hôi, nước tiểu thành mảng vón cục, cọ vào da và che mất màu da khi bạn cần xem.
Mồ hôi, ga trải và quần áo
Ẩm không chỉ đến từ tã. Người nằm lâu đổ mồ hôi lưng, nằm trên tấm nilon hay ga dày cũng làm da bí hơi.
| Nguồn ẩm | Dấu hiệu bạn thấy | Cách xử lý ở nhà |
|---|---|---|
| Mồ hôi lưng, gáy | Ga ướt hình lưng, áo dính lưng khi nghiêng | Áo cotton mỏng, thay khi ẩm, phòng thoáng, không đắp quá nhiều chăn |
| Tấm nilon lót dưới ga | Lưng bí, đỏ lấm tấm, nóng khi sờ | Thay bằng tấm lót thấm hút có mặt vải, không để nilon tiếp da |
| Tã tràn, lót giường thấm đầy | Ga ướt quanh mông, mùi nước tiểu | Thay tã sớm hơn, xem lại cỡ tã, kiểm tra mỗi lần xoay |
| Ga nhiều lớp, gấp dày | Vết hằn sâu trên lưng và mông | Chỉ một lớp lót thấm, ga trải phẳng, không gấp nhiều lớp dưới mông |
| Nước uống, canh đổ ra giường | Vùng ướt quanh ngực, vai | Lót khăn trước ngực khi ăn uống, thay ngay khi đổ |
Mỗi lần đổi tư thế, luồn tay xuống dưới lưng người bệnh để cảm nhận ga khô hay ẩm. Đây là cách kiểm tra nhanh nhất mà không cần lật hẳn người.
Ban đêm: giữ da khô mà người bệnh vẫn ngủ được
Đêm là lúc da hay bị ẩm lâu nhất, vì cả nhà ngủ và người bệnh nằm yên nhiều giờ. Một vài cách nhiều gia đình thấy dễ làm:
- Ghép việc với lịch xoay đêm: mỗi lần dậy đổi tư thế theo lịch nhân viên y tế dặn thì kiểm tra tã luôn, không dậy thêm lần riêng.
- Dùng đèn nhỏ hướng xuống: đèn ngủ chiếu thấp ở chân giường đủ để làm việc mà không rọi vào mắt người bệnh, giúp họ ngủ lại nhanh.
- Chuẩn bị khay đêm từ tối: tã, khăn, nước ấm trong bình giữ nhiệt, găng tay để sẵn, không phải lục tìm lúc nửa đêm.
- Thay nhẹ, nói ít: giọng thì thầm, động tác chậm, báo trước bằng một câu ngắn như "con thay cho mẹ nhé, mẹ cứ nằm yên".
- Người ra mồ hôi đêm: chọn áo mỏng, chăn nhẹ, để sẵn một áo khô cạnh giường để thay khi lưng ướt.
Nếu đêm nào cũng phải thay nhiều lần và người bệnh mất ngủ vì thế, hãy kể với nhân viên y tế. Có thể có cách chọn tã, lót hay sắp xếp giờ uống nước hợp hơn, nhưng không tự ý cắt nước uống của người bệnh.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Báo trong ngày khi vùng đỏ rát quanh mông, bẹn không đỡ dù đã giữ khô, da có chấm đỏ lan, trầy, rớm dịch, hoặc người bệnh kêu rát, gãi nhiều. Không tự bôi thuốc mỡ hay kem theo lời mách.
Báo sớm nhất có thể khi thấy da hở, phồng nước, hoặc một vùng đỏ ở xương cùng không nhạt đi sau khi bớt đè. Đây có thể là vết loét bắt đầu và cần nhân viên y tế xem trực tiếp.
Báo trong ngày khi tính chất đi tiêu, đi tiểu thay đổi rõ: tiêu chảy nhiều lần, nước tiểu rất ít, sẫm màu, có máu, mùi khác hẳn, hoặc nhiều ngày không đi tiêu. Những điều này vừa làm da khó giữ khô vừa cần được xem nguyên nhân.
Gọi cấp cứu hoặc đưa đi ngay khi người bệnh sốt, run, lơ mơ hơn hẳn, thở nhanh, môi khô và gần như không có nước tiểu, hoặc tiêu chảy kèm mệt lả không uống được.
Giữ sức cho người chăm
Thay tã là việc lặp lại nhiều lần mỗi ngày đêm và dễ làm đau lưng nhất. Nâng giường lên ngang hông, đứng sát mép giường, gập gối thay vì cúi gập lưng, và rủ thêm một người cho những lần thay khó. Ban đêm, chọn loại tã thấm nhiều hơn theo tư vấn của nhân viên y tế để giảm số lần dậy mà da vẫn khô.
Nhiều người chăm, nhất là con trai chăm mẹ hay con dâu chăm bố chồng, thấy ngại ở việc này. Cảm giác đó bình thường. Nói chuyện thẳng thắn trong nhà về ai làm phần việc nào, và nếu bạn kiệt sức hay buồn bã kéo dài, hãy nói ra với người thân; khi có ý nghĩ làm hại bản thân, tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý ngay.
Một việc nhỏ giúp đỡ mệt: sau mỗi ca đêm, người vừa thức được ngủ bù buổi sáng mà không phải giải thích với ai. Cả nhà coi đó là luật chung chứ không phải đặc ân.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên kiểm tra tã cho người nằm lâu một lần?
Kiểm tra mỗi lần đổi tư thế là tiện nhất, và thay ngay khi ướt hay bẩn chứ không đợi đủ giờ. Ban đêm có thể dùng tã thấm nhiều hơn theo tư vấn của nhân viên y tế để người bệnh ngủ được lâu hơn mà da vẫn khô.
Có nên dùng khăn ướt có mùi thơm để lau cho người già không?
Nên tránh loại có mùi thơm hoặc cồn vì dễ làm da khô, rát. Nước ấm và khăn mềm thường đủ. Nếu muốn dùng khăn ướt cho tiện, chọn loại không mùi và hỏi nhân viên y tế xem có hợp với da người bệnh không.
Rắc phấn rôm có giúp da khô hơn không?
Không nên. Phấn gặp ẩm sẽ vón cục, cọ vào da, che mất màu da khi bạn cần xem và có thể bay vào mũi người bệnh. Giữ khô bằng cách thay tã sớm, thấm khô kỹ và để phòng thoáng.
Có thể để người bệnh không đóng tã một lúc cho da thoáng không?
Nhiều nhà làm vậy bằng cách để người bệnh nằm trên tấm lót thấm hút, đắp khăn kín đáo trong một khoảng ngắn. Hỏi nhân viên y tế xem với người thân của bạn có nên làm không và làm trong bao lâu.
Vùng mông đỏ rát vì hăm thì có tự bôi kem được không?
Không tự chọn kem hay thuốc mỡ theo lời mách. Giữ da khô sạch, thay tã sớm và báo nhân viên y tế để được xem và khuyên loại sản phẩm phù hợp. Nếu da đã trầy hay hở thì càng cần nhân viên y tế xem trực tiếp.
Người bệnh ngại để con cái thay tã thì nên làm sao?
Nói nhẹ nhàng, che khăn kín, làm nhanh gọn, để người cùng giới thay nếu được. Một câu như "Con làm nhanh thôi, mẹ thấy chỗ nào khó chịu cứ nói con" giúp người bệnh thấy mình vẫn được tôn trọng.