Người nằm lâu mà còn biết buồn đi tiểu, đi ngoài thì nên được đi vệ sinh tại giường bằng bô dẹt, bình tiểu hoặc ghế bô cạnh giường thay vì đóng tã cả ngày: giữ được thói quen, đỡ hăm da và giữ được phẩm giá. Chọn dụng cụ theo việc người bệnh ngồi được tới đâu, đáp lại ngay khi họ gọi, và luôn để họ có chút riêng tư.
Bài dưới so sánh ba dụng cụ, hướng dẫn đặt bô dẹt không làm đau, dùng bình tiểu cho nam và nữ, đỡ người sang ghế bô an toàn, các lỗi hay gặp, và những thay đổi khi đi vệ sinh mà bạn phải báo nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay.
Tã không phải là lựa chọn duy nhất
Bà Năm nằm nhiều vì yếu chân, nhưng đầu óc còn minh mẫn, vẫn biết khi nào mình buồn đi. Vì sợ bà ngã, con cháu đóng tã cho bà cả ngày lẫn đêm. Mỗi lần buồn đi tiểu, bà gọi, rồi được bảo bà cứ đi vào tã đi. Bà nhịn. Vài tuần sau, bà ít nói hẳn, ăn ít đi, uống nước cũng ít để khỏi phải tiểu. Đến khi nhân viên y tế hỏi bà có còn muốn tự đi vệ sinh không, bà khóc.
Với người còn biết buồn đi, được đi vệ sinh như một người lớn bình thường, dù trên chiếc bô cạnh giường, là chuyện giữ thể diện rất lớn. Khi bị buộc đi vào tã, nhiều người tự giảm uống nước, nhịn đi, dẫn tới táo bón, mất nước và có khi mất dần khả năng tự chủ vốn còn. Tã vẫn cần trong nhiều trường hợp, nhất là ban đêm hay khi người bệnh không còn biết buồn đi; nhưng nếu còn dùng được bô hay ghế bô thì đó là lựa chọn nên giữ càng lâu càng tốt.
Điều kiện để làm được: người bệnh gọi được, người chăm ở gần để đáp lại sớm, và dụng cụ để sẵn trong tầm tay. Chuông gọi đặt bên tay người bệnh thuận, bình tiểu treo ở thanh chắn, bô dẹt đặt ở kệ dưới giường. Đáp lại chậm là lý do số một khiến người bệnh không giữ được và thôi gọi.
Chọn dụng cụ theo sức của người bệnh
Không có dụng cụ tốt nhất, chỉ có dụng cụ hợp với người bệnh ở giai đoạn đó. Có khi cần cả hai: ghế bô ban ngày, bình tiểu ban đêm.
| Dụng cụ | Hợp với ai | Điểm mạnh | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ghế bô cạnh giường | Ngồi được ở mép giường, đứng xoay được với người đỡ | Tư thế ngồi tự nhiên, dễ đi ngoài nhất | Khoá bánh xe, ghế sát giường, cần người đỡ khi chuyển |
| Bô dẹt | Không ngồi dậy được, nằm hẳn trên giường | Dùng được ngay trên giường | Lạnh và cứng, dễ đè vùng xương cùng nếu để lâu |
| Bình tiểu nam | Nam còn biết buồn tiểu, tay còn giữ được hoặc có người giúp | Dùng nằm, ngồi đều được, nhanh | Treo chắc, đổ ngay sau khi dùng |
| Bình tiểu nữ, miệng rộng | Nữ nằm hoặc nửa ngồi, còn biết buồn tiểu | Đỡ phải dùng bô dẹt chỉ để tiểu | Áp sát kín để không rỉ, lót khăn dưới |
| Tã và miếng lót | Không còn biết buồn đi, ban đêm, khi đi đường | Không cần người đáp ngay | Dễ hăm, dễ làm người bệnh mất thói quen tự chủ |
Hỏi nhân viên y tế khi chọn: người bệnh ngồi được bao lâu, có được đứng không, chuyển từ giường sang ghế cần mấy người. Lần đầu nên được chỉ trực tiếp cách đỡ.
Đặt bô dẹt không làm đau
Bô dẹt là dụng cụ người bệnh than nhiều nhất vì lạnh, cứng, phải nằm ngửa. Làm như sau để bớt khó chịu.
- Làm ấm bô bằng nước ấm rồi lau khô, rắc ít giấy vệ sinh vào lòng bô để dễ rửa. Lót tấm thấm dưới mông.
- Nâng đầu giường lên cao vừa phải nếu người bệnh chịu được, vì nằm phẳng rất khó đi.
- Cách nằm nghiêng: nghiêng người bệnh về phía thanh chắn, đặt bô áp sát mông, đầu rộng về phía lưng, đầu dẹt về phía đùi, giữ bô rồi nghiêng người bệnh nằm ngửa trở lại lên bô.
- Cách nâng hông nếu người bệnh co gối và nâng hông được: bảo người bệnh co gối, đẩy chân nâng hông lên, bạn luồn một tay dưới thắt lưng đỡ, tay kia đẩy bô vào.
- Kiểm tra bô nằm đúng giữa, kê một gối nhỏ dưới thắt lưng cho đỡ mỏi. Đặt giấy và chuông gọi trong tầm tay, che chăn ngang đùi.
- Cho người bệnh chút riêng tư nếu an toàn. Đừng để người bệnh ngồi trên bô quá lâu, vì bô đè lên vùng xương cùng.
- Lấy bô ra theo chiều ngược lại: giữ chắc bô, nghiêng người bệnh, rút bô thẳng ra, không kéo lê. Lau sạch từ trước ra sau, thấm khô, xem da xương cùng.
Đổ bô ngay, rửa sạch, để khô. Ghi vào sổ nếu là đi ngoài: giờ, tính chất phân. Rửa tay cho người bệnh bằng khăn ẩm sau mỗi lần, như mọi người vẫn rửa tay sau khi đi vệ sinh.
Bình tiểu và ghế bô: những điều nhỏ làm nên khác biệt
Hai dụng cụ này giúp người bệnh tự chủ hơn nhiều, nếu được sắp đặt đúng.
- Bình tiểu nam: người bệnh nằm nghiêng hoặc nửa ngồi, đặt bình giữa hai đùi, dương vật đặt vào miệng bình, đáy bình thấp hơn để nước tiểu không chảy ngược. Treo bình ở thanh chắn bên tay thuận để người bệnh tự lấy.
- Bình tiểu nữ: loại miệng rộng hình bầu, áp sát vùng kín khi người bệnh nằm ngửa co gối hoặc nửa ngồi, lót khăn bên dưới phòng rỉ. Nhiều người cần vài lần mới quen.
- Ghế bô: đặt ghế sát giường, vuông góc hoặc chéo một góc nhỏ với mép giường, phía tay khoẻ hơn của người bệnh. Khoá bánh xe, bỏ tay vịn phía giường nếu ghế tháo được.
- Đỡ sang ghế bô: cho người bệnh ngồi mép giường, chân chạm sàn, ngồi một lúc cho đỡ chóng mặt. Người chăm đứng trước, chặn gối người bệnh bằng gối mình, ôm ngang lưng hoặc nắm đai lưng, đếm một hai ba, cùng đứng lên, xoay từng bước nhỏ, hạ ngồi xuống.
- Chân: kê bục thấp dưới chân khi ngồi ghế bô để gối cao hơn hông, giúp đi ngoài dễ hơn.
- Riêng tư: căng rèm hay đặt bình phong, nhưng đứng gần, nghe được tiếng gọi; người chóng mặt hay dễ ngã thì không để ngồi một mình.
Nếu người bệnh không đứng chịu lực được hay quá nặng, chuyển giường sang ghế cần hai người hoặc dụng cụ hỗ trợ, theo hướng dẫn trực tiếp của nhân viên y tế. Đừng gắng một mình.
Lỗi hay gặp khiến người bệnh thôi gọi
Đáp lại chậm. Người già khó nhịn lâu. Gọi mà phải chờ, lần sau họ sẽ không gọi nữa, hoặc tự trèo xuống giường và ngã. Đặt chuông gọi, giữ dụng cụ sẵn, và nói rõ ai trực.
Nói những câu làm người bệnh thấy mình là gánh nặng. Những câu như lại đi nữa à, vừa đi xong mà khiến người bệnh nhịn uống, nhịn đi.
Để ngồi bô dẹt quá lâu. Bô cứng đè lên vùng xương cùng, nơi dễ loét nhất. Lấy bô ra sớm, lần sau thử lại.
Không rửa tay cho người bệnh. Người bệnh tự chùi sau khi đi vệ sinh thì tay cũng cần được lau sạch, vì họ dùng tay đó để ăn.
Đóng tã ban ngày chỉ vì tiện. Tã ban đêm có thể cần; ban ngày nếu người bệnh còn gọi được thì cố giữ thói quen đi vệ sinh có người giúp.
Đổ bô trễ, để trong phòng. Mùi làm người bệnh ngượng, khách đến thăm cũng ngại. Đổ ngay, rửa ngay, mở cửa sổ thông gió.
Để ghế bô có nắp mở cạnh giường cả ngày. Ngoài mùi, người bệnh luôn nhìn thấy chiếc bô trước mặt. Đậy nắp, phủ một tấm vải lên, xoay ghế quay lưng vào tường khi không dùng.
Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc đi cấp cứu ngay
Gọi cấp cứu ngay nếu người bệnh ngất hay lả đi khi ngồi bô hoặc khi rặn, đau ngực, khó thở; ngã khi chuyển sang ghế bô và đau nhiều ở hông, không đứng hay cử động chân như trước; bụng dưới căng tức đau, muốn tiểu mà không tiểu được trong nhiều giờ; đi ngoài ra nhiều máu hoặc phân đen; nôn ra máu hoặc nôn kèm bụng chướng căng.
Báo nhân viên y tế trong ngày khi người bệnh đi tiểu buốt, rát, rất nhiều lần mỗi lần một ít; nước tiểu đục, có máu, mùi lạ; đột ngột không giữ được nước tiểu hay phân trong khi trước đó còn tự chủ; nhiều ngày không đi ngoài hoặc đi lỏng nhiều lần; chóng mặt mỗi khi ngồi dậy; hoặc da vùng xương cùng đỏ không mất đi sau khi lấy bô ra.
Một thay đổi đột ngột trong việc đi vệ sinh ở người già, như tự nhiên lẫn lộn hơn, tiểu ra quần nhiều hơn, thường là dấu hiệu sức khoẻ thay đổi chứ không chỉ là tuổi già. Báo sớm để nhân viên y tế xem.
Lời nói mẫu và cách giữ sức cho người chăm
Khi người bệnh gọi, đáp ngay bằng một câu ngắn: Con nghe rồi, con tới ngay. Trong lúc giúp: Mẹ cứ thong thả, con đứng ngay ngoài rèm. Khi xong: Mẹ thấy dễ chịu chưa, con rửa tay cho mẹ nhé. Nếu người bệnh đi không kịp, lỡ ra giường, tránh trách, chỉ nói: Không sao, mình thay là được.
Người chăm giúp đi vệ sinh nhiều lần trong ngày dễ đau lưng vì nâng hông, đỡ ngồi. Hãy nâng giường cao, đứng sát, dùng sức chân, không vặn lưng. Xếp sẵn thời điểm mời đi vệ sinh, như khi vừa ngủ dậy, sau bữa ăn, trước khi ngủ, để giảm những lần gọi bất ngờ. Ban đêm, cân nhắc cùng nhân viên y tế dùng bình tiểu treo sẵn hay tã, để cả người bệnh lẫn người chăm cùng ngủ được.
Rửa dụng cụ ngay sau mỗi lần dùng bằng nước và chất tẩy rửa gia dụng, úp cho khô, và luôn có một bô hay bình dự phòng sạch. Có dụng cụ sạch sẵn sàng là bạn đáp lại được ngay lần gọi tiếp theo, không phải vừa rửa vừa để người bệnh chờ.
Câu hỏi thường gặp
Người nằm lâu còn biết buồn đi vệ sinh có nên đóng tã cả ngày không?
Không nên nếu còn có thể dùng bô, bình tiểu hay ghế bô với người giúp. Đóng tã cả ngày dễ làm người bệnh nhịn uống, nhịn đi, mất dần thói quen tự chủ. Ban đêm có thể dùng tã để cả nhà ngủ được.
Đặt bô dẹt thế nào để người bệnh không đau lưng?
Làm ấm bô, nâng đầu giường vừa phải, đặt bô bằng cách nghiêng người bệnh rồi cho nằm ngửa lên, kê gối nhỏ dưới thắt lưng. Không để ngồi trên bô quá lâu. Lấy ra bằng cách nghiêng người, không kéo lê.
Phụ nữ nằm liệt giường có dùng bình tiểu được không?
Được, với loại bình tiểu nữ miệng rộng. Người bệnh nằm ngửa co gối hoặc nửa ngồi, áp bình sát kín vùng kín, lót khăn bên dưới. Ban đầu có thể rỉ, cần vài lần để quen cách đặt.
Một mình đỡ người già sang ghế bô có an toàn không?
Nếu người bệnh còn đứng chịu lực được, một người đỡ được khi biết cách và ghế đặt đúng chỗ, khoá bánh. Nếu người bệnh không đứng được, nặng hay chóng mặt, cần hai người và hướng dẫn trực tiếp của nhân viên y tế.
Người bệnh hay gọi đi vệ sinh liên tục mà không đi được thì sao?
Ghi lại số lần gọi, số lần đi được, lượng và màu nước tiểu. Có thể do khó chịu, lo âu hay một vấn đề sức khoẻ cần xem. Báo nhân viên y tế; có đau, buốt, sốt, bụng dưới căng thì báo ngay.
Ghế bô nên đặt ở đâu trong phòng?
Đặt sát giường, phía tay khoẻ của người bệnh, chéo một góc nhỏ để xoay ít bước nhất. Khoá bánh xe. Có rèm hoặc bình phong để kín đáo. Đậy nắp và đổ ngay sau khi dùng.