Những ngày cuối đời, mục tiêu chống loét chuyển dần từ "ngăn bằng mọi giá" sang "giữ cho người bệnh dễ chịu nhất": vẫn giữ da sạch khô, vẫn đổi điểm đè, nhưng nhịp xoay, cách xoay và việc chăm một vết loét đã có nên được bàn lại với nhân viên y tế để không gây thêm đau đớn. Khi cơ thể yếu đi, da cũng yếu đi, và có khi loét xuất hiện dù gia đình đã chăm rất chu đáo.
Phần dưới viết cho những gia đình đang ở giai đoạn này: mục tiêu thay đổi ra sao, nên hỏi nhân viên y tế những gì, cách đổi tư thế nhẹ nhàng hơn, cách nhận ra người bệnh khó chịu khi họ không còn nói được, giữ sạch sẽ và phẩm giá, để các thành viên cùng tham gia, và khi nào cần gọi. Mọi quyết định về điều trị là của người bệnh, gia đình cùng bác sĩ; bài viết chỉ chia sẻ những điều thường được nhân viên y tế hướng dẫn.
Mục tiêu chăm sóc thay đổi thế nào
Trong nhiều tháng nằm lâu, cả nhà quen với lịch xoay đều đặn và việc xem da mỗi ngày. Khi người thân bước vào những ngày cuối, cơ thể dần tiết kiệm sức: ăn rất ít, ngủ nhiều, máu tới da kém hơn. Da, cũng như mọi cơ quan khác, không còn giữ vững được như trước. Một vết đỏ hay vết loét lúc này không có nghĩa là gia đình đã làm sai.
Việc xoay trở, vốn để bảo vệ da, có thể lại gây đau, gây khó thở hay làm người bệnh thức giấc liên tục. Lúc này câu hỏi không còn chỉ là "làm sao để không loét", mà là "làm sao để người thân dễ chịu nhất trong thời gian còn lại". Hai mục tiêu đôi khi cùng hướng, đôi khi cần cân nhắc.
Cân nhắc đó không phải gia đình tự quyết một mình. Hãy nói chuyện với bác sĩ, điều dưỡng đang theo dõi người bệnh, và nếu người bệnh còn bày tỏ được mong muốn, lắng nghe họ trước tiên. Có người muốn được để yên ngủ, có người muốn được trở mình thường xuyên. Không có cách nào đúng cho mọi người; chỉ có cách hợp nhất với người thân của bạn.
Những câu nên hỏi nhân viên y tế lúc này
Một cuộc nói chuyện thẳng thắn giúp cả nhà bớt lúng túng và bớt day dứt. Có thể ghi sẵn những câu sau:
- "Với tình trạng hiện tại của bà, mục tiêu chăm da nên là gì?"
- "Gia đình có nên giữ lịch xoay như trước không, hay giãn ra cho bà đỡ mệt? Nếu giãn thì giãn thế nào?"
- "Khi xoay bà đau thì nhà làm gì? Có cách nào giúp bà dễ chịu hơn trước lúc xoay không?"
- "Vết loét đang có thì chăm thế nào cho đỡ đau, đỡ mùi? Ai sẽ thay băng, bao lâu một lần?"
- "Loại đệm hiện tại có phù hợp không?"
- "Những dấu hiệu nào thì cần gọi, gọi ai, kể cả ban đêm? Nếu có chuyện, gia đình mong bà được chăm ở nhà hay đưa đi viện, và nên chuẩn bị gì?"
Ghi lại câu trả lời, dán đầu giường, và cho mọi người trong nhà cùng đọc. Khi cả nhà hiểu chung một mục tiêu, việc chăm sẽ bớt những tranh cãi không cần thiết vào lúc ai cũng mệt.
Đổi tư thế nhẹ nhàng hơn
Khi nhân viên y tế đã cùng gia đình thống nhất cách làm, những bước sau thường giúp việc đổi tư thế bớt khó chịu:
- Chọn lúc người bệnh đang thức hoặc ngủ nông, tránh đánh thức giữa giấc sâu nếu nhân viên y tế không dặn khác.
- Nếu nhân viên y tế đã có hướng dẫn về việc giảm đau trước khi chăm, làm đúng theo hướng dẫn đó; gia đình không tự thêm thuốc.
- Báo trước bằng giọng nhỏ, chạm nhẹ vào tay hay vai để người bệnh biết có người ở bên.
- Luôn có hai người, dùng tấm lót kéo, nhấc chậm, không xoay mạnh.
- Thay vì xoay hẳn sang một bên, có thể chỉ đổi góc nhỏ bằng cách chèn gối dưới một bên lưng, đổi hướng đầu, nhấc gót, đổi vị trí tay. Những thay đổi nhỏ này vẫn giúp đổi điểm đè.
- Sau khi đặt xong, nhìn nét mặt và hơi thở. Nếu người bệnh có vẻ khó chịu, chỉnh lại gối hoặc đổi về tư thế họ có vẻ thoải mái hơn.
- Ghi vào sổ tư thế nào người bệnh có vẻ dễ chịu nhất để cả nhà cùng biết.
Câu nói mẫu: "Ông ơi, con với chị Hai đổi gối cho ông một chút nhé, nhẹ thôi. Ông cứ nằm yên, có chúng con ở đây."
Nhận ra người bệnh khó chịu khi họ không còn nói được
Người bệnh những ngày cuối thường không nói được đau ở đâu. Cơ thể vẫn có cách báo; bảng dưới giúp gia đình để ý và báo lại cho nhân viên y tế.
| Bạn thấy gì | Có thể đang khó chịu vì | Gia đình làm gì |
|---|---|---|
| Nhăn mặt, cau mày, rên khi chạm hay xoay | Đau ở vùng đang chạm hoặc toàn thân | Dừng, làm chậm hơn, báo nhân viên y tế |
| Bồn chồn, kéo ga, cựa quậy liên tục | Đau, nóng, ướt, tư thế khó chịu, cần đi tiểu | Kiểm tra tã, ga, gối, nhiệt độ phòng |
| Gồng cứng người, nắm chặt tay | Đau hoặc sợ hãi | Nói nhẹ, nắm tay, báo nhân viên y tế nếu kéo dài |
| Thở nhanh hơn khi nằm một tư thế | Tư thế đó gây khó thở | Đổi về tư thế trước, nâng đầu nhẹ nếu được dặn |
| Nằm yên, nét mặt giãn, thở đều | Đang thoải mái | Ghi lại tư thế này, không làm phiền không cần thiết |
Những dấu hiệu này không phải để gia đình tự chẩn đoán, mà để kể lại cho nhân viên y tế thật cụ thể. "Mỗi lần nghiêng sang trái bà nhăn mặt và rên" giúp họ biết cần điều chỉnh gì.
Giữ sạch sẽ, thơm tho và phẩm giá
Giữ da khô vẫn là việc quan trọng. Thay tã khi ướt, lau nhẹ, thấm khô. Làm nhanh, nhẹ, gom nhiều việc vào một lần để người bệnh không bị đụng đến quá nhiều lần.
Chăm môi và miệng. Người không ăn uống được hay thở bằng miệng bị khô môi. Hỏi nhân viên y tế cách làm ẩm môi miệng an toàn cho người không còn nuốt được.
Ga, áo mềm và sạch. Áo mở trước hoặc mở sau để thay không phải kéo qua đầu; ga phẳng, mềm, mùi giặt sạch dễ chịu.
Phòng thoáng, ánh sáng dịu. Mở cửa sổ một lúc mỗi ngày, ánh đèn không chiếu thẳng mắt, tiếng động vừa phải. Nếu vết loét có mùi, báo nhân viên y tế để được hướng dẫn cách giảm mùi, không xịt nước hoa lên người bệnh.
Che kín khi chăm. Dù người bệnh có vẻ không còn biết, vẫn đóng cửa, che khăn, gọi tên và nói trước. Cách gia đình đối xử với thân thể người thân là cách giữ phẩm giá cho họ tới cuối.
Đệm, gối và chăn những ngày cuối
Đồ dùng quanh giường lúc này nên phục vụ sự dễ chịu nhiều hơn là sự đúng kỹ thuật. Vài điều thường được nhân viên y tế dặn:
- Hỏi nhân viên y tế xem đệm hiện tại có còn phù hợp không. Có loại đệm giúp giảm đè mà không cần xoay nhiều, nhưng đổi đệm cũng là một lần nhấc người bệnh, nên cân nhắc cùng họ.
- Gối mềm, nhiều cỡ, để sẵn đầu giường để đổi góc nhỏ khi cần mà không phải đi tìm.
- Chăn nhẹ, phủ lỏng, không kéo căng đè mũi chân. Người bệnh có thể lúc nóng lúc lạnh; sờ gáy và bàn tay để biết.
- Tấm lót kéo luôn nằm sẵn dưới lưng để mỗi lần chỉnh người không phải kéo lê.
- Một chiếc ghế cạnh giường cho người ngồi trông, đủ gần để nắm tay.
Đừng mua sắm thêm nhiều thứ trong những ngày này nếu không được khuyên. Thời gian và sức lực của gia đình quý hơn bất cứ món dụng cụ nào.
Để cả nhà cùng có mặt
Những ngày này con cháu ở xa thường về, và ai cũng muốn làm gì đó. Hãy giao cho mỗi người một việc vừa sức: người giúp đổi gối, người lau tay chân, người ngồi đọc báo, kể chuyện cũ, mở bài hát người bệnh từng thích, người lo cơm nước cho người chăm chính. Nắm tay, xoa nhẹ mu bàn tay, vuốt tóc là những việc ai cũng làm được và người bệnh thường cảm nhận được.
Cũng nên thống nhất trong nhà ai là người nói chuyện với nhân viên y tế, để thông tin không bị rối và người bệnh không bị nhiều người cùng xoay chỉnh theo nhiều ý khác nhau. Những bất đồng về cách chăm nên được nói ra ngoài phòng, nhỏ nhẹ, và nếu cần thì nhờ nhân viên y tế giải thích cho cả nhà cùng nghe.
Với các cháu nhỏ, có thể cho các cháu vào chào ông bà, đặt một bức tranh tự vẽ ở đầu giường hay hát một bài ngắn, nếu các cháu muốn và người lớn ở bên. Không bắt các cháu làm việc chăm sóc thân thể hay ở lâu khi các cháu sợ. Giải thích đơn giản, đúng sự thật, theo cách hợp với tuổi các cháu.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Gọi nhân viên y tế đang theo dõi khi người bệnh có vẻ đau nhiều hơn rõ rệt, bồn chồn không dịu đi, khó thở hơn, vết loét chảy máu hay có mùi tăng nhanh, có phồng nước hay vết hở mới, hoặc khi gia đình không biết nên làm gì tiếp. Ở giai đoạn này, một cuộc gọi hỏi luôn đáng làm.
Nếu gia đình đã cùng bác sĩ bàn trước kế hoạch chăm những ngày cuối, gồm việc ở nhà hay đến viện khi có chuyện, hãy làm theo kế hoạch đó và gọi đúng người đã được ghi. Nếu chưa có kế hoạch, gọi cấp cứu hoặc đưa đi cấp cứu khi người bệnh khó thở dữ dội, ngã, chảy máu không cầm, co giật, hoặc gia đình không thể giữ cho người bệnh dễ chịu tại nhà. Nên bàn kế hoạch ấy càng sớm càng tốt, khi mọi người còn bình tĩnh.
Người chăm những ngày này vừa kiệt sức vừa đau lòng. Chia ca để ai cũng được ngủ, cho phép mình khóc, và nhận sự giúp đỡ khi người khác đưa tay ra. Nếu nỗi đau trở nên quá sức hay có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh sắp mất có cần xoay trở nữa không?
Đây là điều nên bàn với nhân viên y tế đang theo dõi. Nhiều trường hợp vẫn đổi điểm đè nhẹ nhàng để người bệnh dễ chịu, nhưng nhịp và cách xoay có thể thay đổi để không gây thêm đau. Mong muốn của người bệnh, nếu họ còn nói được, rất quan trọng.
Vì sao người bệnh vẫn bị loét dù gia đình chăm rất kỹ?
Những ngày cuối, cơ thể yếu đi và máu tới da kém hơn, nên da dễ tổn thương ngay cả khi được chăm chu đáo. Loét lúc này không có nghĩa là gia đình làm sai. Hãy báo nhân viên y tế để được hướng dẫn giữ người bệnh dễ chịu.
Xoay người làm bà đau thì có nên dừng hẳn không?
Đừng tự quyết dừng hẳn, cũng đừng cố xoay khi bà đau nhiều. Báo nhân viên y tế để họ xem nguyên nhân, hướng dẫn cách làm nhẹ hơn hoặc điều chỉnh mục tiêu chăm sóc cùng gia đình. Trong lúc chờ, đổi góc nhỏ bằng gối có thể nhẹ nhàng hơn.
Có nên đưa người bệnh vào viện khi vết loét nặng hơn những ngày cuối?
Quyết định này thuộc về người bệnh, gia đình cùng bác sĩ, dựa trên mong muốn của người bệnh và điều gì giúp họ dễ chịu nhất. Hãy hỏi bác sĩ về những điều có thể làm ở nhà và ở viện để cả nhà cùng cân nhắc.
Con cháu ở xa về có thể giúp gì mà không làm người bệnh mệt?
Ngồi bên, nắm tay, nói chuyện nhỏ nhẹ, kể chuyện cũ, mở bài hát người bệnh thích, lau tay chân nhẹ, hoặc lo việc nhà để người chăm chính được nghỉ. Những việc đổi tư thế thì làm cùng người đã quen tay.
Người bệnh không còn ăn uống được thì có ảnh hưởng tới da không?
Có, da sẽ yếu hơn. Nhưng những ngày cuối, việc ăn uống ít dần thường là một phần của quá trình cơ thể yếu đi. Không ép ăn uống; hỏi nhân viên y tế cách giữ môi miệng ẩm và giữ người bệnh dễ chịu.