Ngồi xe lăn lâu dồn gần hết sức nặng phần thân trên xuống hai xương ngồi, xương cụt và mặt sau đùi, nên người ngồi nhiều giờ cũng dễ loét như người nằm lâu, có khi nhanh hơn; để phòng, cần ngồi đúng tư thế, dùng đệm ngồi phù hợp, giảm đè đều đặn trong lúc ngồi và xen kẽ thời gian ngồi với nằm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Được ngồi dậy, ra cửa sổ, ngồi ăn cùng gia đình là điều rất quý với người yếu, và không ai muốn bỏ. Phần dưới giúp bạn giữ được điều đó mà da không trả giá: vì sao ngồi lại dễ loét, các bước chỉnh tư thế, chọn đệm, cách giảm đè, một ngày ngồi nằm mẫu, cách chuyển từ giường sang xe lăn không trầy da, các lỗi hay gặp và lúc nào cần gọi nhân viên y tế. Nếu được, nhờ nhân viên phục hồi chức năng xem tận nơi lần đầu để chỉnh xe và tư thế cho đúng người thân bạn.
Vì sao ngồi lâu dễ loét không kém nằm lâu
Khi nằm, sức nặng cơ thể được trải ra trên cả lưng, mông và chân. Khi ngồi, phần lớn sức nặng ấy dồn xuống một diện rất nhỏ: hai mỏm xương ngồi ở dưới mông và xương cụt ở cuối sống lưng. Người gầy sút, mông teo nhỏ, thì giữa xương và mặt ghế gần như chỉ còn lớp da mỏng.
Người khỏe ngồi lâu sẽ tự thấy tê, mỏi rồi nhấp nhổm đổi thế mà không cần nghĩ. Người suy kiệt, người sau tai biến hay người lẫn lộn thường không làm được việc đó, hoặc không cảm thấy để làm. Họ có thể ngồi im một tư thế suốt buổi xem ti vi.
Thêm vào đó, ngồi xe lăn hay bị trượt dần về phía trước, lưng cong lại, xương cụt chịu đè và da bị kéo lệch. Mồ hôi ở mông trong ngày nóng, tã ẩm khi ngồi lâu cũng góp phần. Vì vậy ngồi xe lăn cần được tính vào kế hoạch chống loét như một tư thế riêng, có giờ giấc và cách kiểm tra riêng.
Chỉnh tư thế ngồi từ chân lên
Làm mỗi lần đặt người bệnh vào xe, mất chưa tới hai phút. Tư thế đúng chia sức nặng đều hơn và giữ người bệnh không trượt.
- Khóa phanh hai bánh xe trước khi làm bất cứ việc gì.
- Bàn chân đặt phẳng trên bàn để chân, gót không treo lơ lửng, mũi chân không chúc xuống. Chỉnh độ cao bàn để chân sao cho đùi nằm ngang, không bị nhấc bổng phía đầu gối.
- Hông đẩy sát vào lưng ghế. Nếu người bệnh ngồi trượt ra mép, hai người đứng hai bên dùng tấm lót hoặc đỡ dưới đùi để nhấc lùi về, không kéo lê.
- Hai đùi song song, hơi cách nhau; đầu gối không chạm nhau. Nếu chân hay khép chặt, kê một gối mỏng giữa hai đầu gối.
- Thân người thẳng, không nghiêng hẳn sang một bên. Nếu người bệnh hay đổ nghiêng, dùng gối nhỏ chèn bên hông và báo nhân viên y tế để được xem cách đỡ phù hợp.
- Hai cẳng tay đặt trên tay vịn có lót khăn mềm, vai thả lỏng, không bị nhún lên.
- Luồn bàn tay xuống dưới mông người bệnh ở hai bên: nếu cảm thấy xương chạm thẳng mặt ghế cứng, đệm ngồi đang không đủ.
Câu nói mẫu: "Mẹ ngồi lùi vào một chút cho thẳng lưng nhé, con chỉnh chân cho mẹ. Ngồi thế này có chỗ nào cấn không mẹ?"
Đệm ngồi: nên và không nên
Loại đệm phù hợp tùy cân nặng, tình trạng da và thời gian ngồi; nhân viên y tế hoặc nhân viên phục hồi chức năng là người nên tư vấn. Bảng dưới chỉ giúp bạn biết cần để ý gì.
| Điều cần xem | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Kích thước | Vừa khít mặt ghế, đủ đỡ cả mặt sau đùi | Nhỏ hơn mặt ghế, để mép ghế cấn đùi |
| Độ dày và độ lún | Lún vừa đủ để xương ngồi không chạm đáy | Mỏng như tấm lót, ngồi lên chạm thẳng mặt ghế |
| Hình dạng | Mặt đệm liền, đỡ đều | Vòng phao hình bánh xe, gối tròn nhỏ |
| Vỏ bọc | Vải thoáng, khô nhanh, có thể giặt | Nilon, giả da bí hơi, vỏ có khóa kéo ở mặt ngồi |
| Chiều đặt | Đúng chiều theo thiết kế, mặt trên lên trên | Đặt ngược, gấp đôi cho dày |
| Khi đệm hơi | Kiểm tra độ căng theo hướng dẫn mỗi ngày | Bơm căng cứng hoặc để xẹp |
Một chiếc gối nằm thường đặt lên ghế không phải là đệm ngồi: nó lún hết ở giữa, đẩy người bệnh trượt và làm ghế cao lên khiến bàn chân không chạm bàn để chân.
Giảm đè trong lúc ngồi
Người còn tự làm được. Nhắc người bệnh chống hai tay lên tay vịn, nhấc mông lên một chút rồi hạ xuống, hoặc nghiêng người sang trái rồi sang phải, hoặc cúi người về phía trước. Nhịp làm và mỗi lần giữ bao lâu, hỏi nhân viên y tế hoặc nhân viên phục hồi chức năng để được hướng dẫn hợp với sức người thân.
Người cần giúp. Một người đứng bên hông, đỡ vai, nghiêng nhẹ người bệnh sang một bên để bên mông kia được nhẹ, giữ một lúc rồi đổi bên. Luôn khóa phanh, nói trước từng động tác, và dừng nếu người bệnh hoảng hay chóng mặt.
Đặt lời nhắc. Người hay quên có thể không tự nhớ giảm đè. Gắn việc này vào những mốc có sẵn: sau mỗi chương trình ti vi, mỗi lần mời uống nước, mỗi lần đổi chỗ ngồi.
Không ngồi chỉ để ngồi. Thời gian ngồi nên gắn với một việc có ý nghĩa: ăn cùng gia đình, ra cửa sổ, tiếp khách, nghe nhạc. Khi việc đó xong mà người bệnh mệt, cho về giường thay vì để ngồi tiếp vì sợ nằm nhiều.
Người không chịu được giảm đè. Nếu nghiêng hay nhấc làm người bệnh đau, chóng mặt, khó thở, hãy dừng và báo nhân viên y tế; có thể cần rút ngắn thời gian ngồi.
Một ngày ngồi và nằm xen kẽ: ví dụ
Lịch thật phụ thuộc sức người bệnh và tình trạng da, nên hỏi nhân viên y tế. Ví dụ dưới đây chỉ cho thấy cách ghép thời gian ngồi vào những việc có ý nghĩa và luôn có lúc nằm nghỉ xen giữa.
| Buổi | Ngồi hay nằm | Gắn với việc gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sáng | Ngồi xe | Ăn sáng cùng nhà, ngồi bên cửa sổ | Giảm đè giữa bữa và sau bữa |
| Cuối sáng | Nằm nghiêng trên giường | Nghỉ, xem da mông và xương cụt | Ghi vào sổ nếu có vùng đỏ |
| Trưa | Ngồi xe ngắn | Ăn trưa | Xong về giường nghỉ trưa |
| Chiều | Ngồi xe | Ra sân, tiếp con cháu | Lót khăn tay vịn, nhắc giảm đè |
| Tối | Nằm | Ăn tối ở tư thế nửa ngồi trên giường nếu mệt | Xem da toàn thân trước khi ngủ |
Nếu da mông hay xương cụt đỏ mà không nhạt đi sau khi nằm nghỉ, đó là dấu hiệu thời gian ngồi hoặc đệm ngồi chưa hợp. Không ngồi lại trên vùng đó và hỏi nhân viên y tế.
Chuyển từ giường sang xe lăn mà không trầy da
Lúc chuyển là lúc da dễ bị cọ quẹt nhất. Kỹ thuật chuyển an toàn nên được nhân viên y tế chỉ trực tiếp lần đầu; dưới đây chỉ là những điểm để bảo vệ da:
- Đặt xe sát giường, khóa phanh, gập hoặc tháo bàn để chân và tay vịn phía giường nếu xe cho phép, để chân và mông không quệt vào khung kim loại.
- Không kéo người bệnh trượt trên ga hay trên mặt ghế; nhấc lên rồi đặt xuống.
- Mang tất hoặc dép đế mềm cho người bệnh để bàn chân không cọ vào sàn hay bánh xe.
- Bọc khăn mềm lên những chỗ kim loại hay cạnh cứng mà chân tay người bệnh hay chạm.
- Sau khi ngồi xong, chỉnh lại tư thế như các bước phía trên, rồi luồn tay kiểm tra dưới mông.
- Nếu chuyển cần hai người, hẹn sẵn người thứ hai; nếu nhà có dụng cụ hỗ trợ chuyển, dùng theo đúng cách được hướng dẫn.
Người chăm cần đứng vững, chân rộng bằng vai, gập gối, giữ lưng thẳng. Một lần chuyển sai tư thế có thể làm người chăm đau lưng nhiều tuần; khi thấy mình không đủ sức, gọi thêm người chứ đừng gồng một mình.
Sai lầm hay gặp với người ngồi xe lăn
Đặt người bệnh vào xe rồi để đó cả buổi. Ngồi im một tư thế suốt buổi là con đường ngắn nhất tới loét xương cụt. Mỗi lần đi ngang, nhìn tư thế và nhắc giảm đè.
Kê thêm gối nằm cho êm. Gối nằm làm người bệnh trượt, cao lên, bàn chân hẫng. Dùng đúng đệm ngồi được tư vấn và chỉ một lớp.
Để bàn chân lơ lửng hoặc bàn để chân quá cao. Chân hẫng thì sức nặng dồn hết xuống mông; bàn để chân quá cao thì đùi bị nhấc lên, dồn đè vào xương ngồi. Chỉnh cho đùi nằm ngang.
Ngồi trên tã ướt. Ngồi đè cộng ẩm là hai yếu tố nguy hiểm nhất cùng lúc. Kiểm tra tã trước khi cho ngồi và khi về giường.
Không xem da sau khi ngồi. Nhiều nhà xem da buổi sáng rồi quên rằng mông và xương cụt vừa chịu đè cả buổi chiều. Mỗi lần về giường, nghiêng người bệnh nhìn nhanh vùng ngồi.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Xem nhanh da mông, xương cụt, mặt sau đùi và gót mỗi lần đưa người bệnh từ xe về giường.
| Bạn thấy gì | Làm ngay | Gọi ai |
|---|---|---|
| Vùng đỏ ở mông, xương cụt không nhạt đi sau khi nằm nghỉ | Không ngồi lại cho tới khi hỏi | Nhân viên y tế, trong ngày |
| Phồng nước, trầy, hở ở vùng ngồi | Không ngồi, không bôi đắp, nằm nghiêng | Nhân viên y tế, sớm nhất có thể |
| Người bệnh trượt ngã khỏi xe | Không vội đỡ dậy nếu đau nhiều hay không cử động được một chi | Gọi cấp cứu nếu đau nhiều, đập đầu, lơ mơ |
| Chóng mặt, vã mồ hôi, tái nhợt khi ngồi dậy | Cho nằm xuống ngay, kê cao chân nếu được dặn | Báo nhân viên y tế; gọi cấp cứu nếu không tỉnh táo lại |
| Sốt, run, lơ mơ, thở nhanh | Cho nằm, ở bên người bệnh | Gọi cấp cứu hoặc đưa đi ngay |
Câu hỏi thường gặp
Người già ngồi xe lăn bao lâu thì nên cho nằm nghỉ?
Không có con số chung cho mọi người. Thời gian ngồi phụ thuộc sức khỏe, tình trạng da và loại đệm ngồi. Hỏi nhân viên y tế để có lịch phù hợp, và cho nằm nghỉ ngay khi người bệnh mệt hoặc thấy vùng ngồi đỏ không nhạt đi.
Dùng gối nằm thường làm đệm ngồi xe lăn được không?
Không nên. Gối nằm lún hết ở giữa, đẩy người bệnh trượt ra trước và làm chỗ ngồi cao lên khiến bàn chân không đặt được lên bàn để chân. Nên hỏi nhân viên y tế về loại đệm ngồi phù hợp với cân nặng và tình trạng da.
Người bệnh cứ trượt dần xuống khi ngồi xe thì làm sao?
Kiểm tra bàn để chân có quá thấp, đệm có quá dày hay quá mềm, hông có sát lưng ghế không. Hai người nhấc người bệnh lùi về, không kéo lê. Nếu vẫn trượt, nhờ nhân viên phục hồi chức năng xem cách chỉnh xe và đỡ người.
Có nên buộc người bệnh vào xe lăn cho khỏi ngã không?
Không tự buộc. Dây buộc gây đè, trầy, hoảng sợ và có thể nguy hiểm. Nếu người bệnh hay chúi người hoặc trượt ngã, báo nhân viên y tế để được tư vấn cách đỡ và giữ an toàn phù hợp.
Ngồi xe lăn ra nắng sáng có hại cho da không?
Ra nắng nhẹ buổi sớm trong thời gian ngắn giúp người bệnh dễ chịu, nhưng tránh ngồi lâu dưới nắng gắt vì nóng, ra mồ hôi ở mông và lưng làm da ẩm. Mặc áo mỏng, đội mũ, mang nước để mời uống.
Người bệnh thích ngồi cả ngày, không muốn nằm thì nên làm gì?
Tôn trọng mong muốn được ngồi dậy, nhưng giải thích nhẹ nhàng về da và cùng thống nhất những lúc nghỉ nằm xen kẽ. Gắn việc nằm nghỉ với điều người bệnh thích, như nghe nhạc hay nghe con cháu kể chuyện, sẽ dễ được đồng ý hơn.