Loét tì đè hình thành khi một vùng da bị đè ép liên tục, nhất là chỗ da nằm sát xương, cộng thêm cọ xát và ẩm ướt; muốn phòng loét ở nhà, gia đình cần làm đều năm việc mỗi ngày: đổi tư thế theo lịch nhân viên y tế dặn, kê gối đúng chỗ, giữ da khô sạch, xem da mỗi ngày và giúp người bệnh ăn uống đủ. Không có món đồ nào thay được sự đều đặn đó, kể cả loại đệm đắt tiền.
Phần dưới đây đi từ chuyện vì sao loét xuất hiện, ai trong nhà dễ bị nhất, đến một ngày chống loét mẫu, cách chia việc giữa các thành viên, những sai lầm hay gặp và các dấu hiệu phải gọi nhân viên y tế ngay. Mọi chỉ dẫn ở đây là thông tin tham khảo cho người chăm; lịch xoay trở, loại đệm và việc chăm một vết loét đã có luôn làm theo hướng dẫn trực tiếp của nhân viên y tế đang theo dõi người bệnh.
Loét tì đè hình thành thế nào
Hãy hình dung phần da ở xương cùng của một người nằm ngửa cả buổi chiều. Sức nặng của cơ thể dồn xuống một mảng nhỏ, bị kẹp giữa xương bên trong và mặt đệm bên ngoài. Mạch máu nhỏ ở đó bị ép bẹp, máu khó tới, phần mô bên dưới thiếu nuôi dưỡng. Nếu được đổi tư thế sớm, máu chảy lại và da hồi phục. Nếu bị đè quá lâu, mô bắt đầu tổn thương từ bên trong, có khi trước cả lúc mặt da trông khác thường.
Ngoài đè ép còn ba yếu tố cộng vào. Cọ xát xảy ra khi kéo người bệnh trượt trên ga thay vì nhấc lên. Trượt xảy ra khi nâng đầu giường cao, người bệnh tuột dần xuống, lớp da dính vào ga còn lớp bên trong bị kéo lệch đi. Ẩm ướt từ mồ hôi, nước tiểu, phân làm da mềm, bở và dễ trầy hơn.
Người suy kiệt dễ loét hơn người khỏe vì lớp đệm tự nhiên của cơ thể mỏng đi, da mỏng, ăn uống kém, ít tự cựa quậy, có người không còn cảm thấy hay không nói được là mình đang đau mỏi. Vì thế việc chống loét gần như hoàn toàn nằm trong tay người chăm, và cái cần nhất là nhịp đều chứ không phải mẹo hay.
Ai trong nhà dễ bị loét nhất
Không phải ai nằm nhiều cũng có nguy cơ như nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận ra người thân đang ở nhóm cần để mắt sát hơn, rồi báo cho nhân viên y tế khi họ tới khám để được dặn lịch xoay trở phù hợp.
| Đặc điểm của người bệnh | Vì sao dễ loét | Việc cần chú ý thêm |
|---|---|---|
| Nằm gần như cả ngày, không tự trở mình | Một vùng da bị đè liên tục nhiều giờ | Lịch đổi tư thế rõ ràng, ghi lại từng lần |
| Gầy rộc, sụt cân nhanh | Xương nhô, không còn lớp mỡ đệm | Kê gối ở mọi chỗ xương chạm nhau |
| Tiểu, tiêu không tự chủ, đổ nhiều mồ hôi | Da ẩm lâu nên mềm, bở | Thay tã sớm, lau thấm khô, không chà |
| Ăn uống rất ít, uống ít nước | Da và mô thiếu chất để giữ và tự lành | Báo nhân viên y tế để được dặn cách ăn uống |
| Lẫn lộn, không nói được, hoặc giảm cảm giác | Không báo được là chỗ nào đang đau mỏi | Xem da kỹ hơn, để ý nét mặt khi đụng vào |
| Ngồi xe lăn hoặc ghế nhiều giờ | Sức nặng dồn xuống mông và xương ngồi | Hỏi cách giảm đè khi ngồi, không ngồi liền nhiều giờ |
Một người có từ hai đặc điểm trở lên trong bảng thì nên coi là nguy cơ cao. Ghi các đặc điểm đó vào một tờ giấy dán đầu giường để ai thay ca cũng biết.
Năm việc làm đều mỗi ngày
Đổi tư thế theo lịch. Lịch cụ thể do nhân viên y tế dặn tùy người bệnh, thường cách vài giờ một lần, kể cả ban đêm. Xoay luân phiên nằm nghiêng trái, nằm ngửa, nằm nghiêng phải. Nghiêng vừa phải, có gối chèn lưng, tránh nằm đè thẳng lên xương hông.
Kê gối đúng chỗ. Gối mỏng giữa hai đầu gối và hai mắt cá khi nằm nghiêng; gối dưới bắp chân khi nằm ngửa để gót chân lơ lửng, không chạm đệm. Hai vùng xương chạm nhau là hai vùng dễ đỏ.
Giữ da khô sạch. Thay tã ngay khi ướt, lau bằng nước ấm và khăn mềm, thấm khô chứ không chà. Ga phải phẳng, không vụn bánh, không nếp gấp, không dây buộc nằm dưới lưng.
Xem da mỗi ngày. Lúc thay đồ hoặc tắm là lúc tiện nhất. Nhìn kỹ xương cùng, hông, gót chân, khuỷu tay, sau đầu, vành tai, chỗ dây ống hay dây đeo chạm vào. Ghi lại cái thấy được.
Ăn uống đủ trong khả năng. Da cần chất và nước để tự giữ vững. Mời ăn bữa nhỏ nhiều lần, mời uống từng ngụm. Nếu người bệnh nuốt khó, ăn ít dần hay sụt cân, báo nhân viên y tế để được hướng dẫn riêng, không tự mua sữa hay thuốc bổ theo lời mách.
Một ngày chống loét mẫu
Dưới đây là một nhịp ngày mà nhiều nhà dùng làm khung rồi chỉnh lại theo lịch nhân viên y tế dặn. Giờ giấc chỉ là ví dụ; quan trọng là lần nào cũng có người làm và có người ghi.
| Thời điểm | Việc chính | Ghi chú cho người chăm |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thay tã, lau rửa, xem da toàn thân lần thứ nhất | Ánh sáng ban ngày nhìn da rõ hơn đèn ngủ |
| Sau bữa sáng | Nâng đầu khi ăn, xong hạ lại, đổi sang nằm nghiêng | Không để người bệnh nằm đầu cao suốt buổi |
| Giữa buổi sáng | Đổi tư thế, kiểm tra gót chân và gối kê | Kéo ga phẳng lại sau mỗi lần xoay |
| Trưa và đầu chiều | Ăn, uống, đổi tư thế, thay tã nếu ướt | Hỏi người bệnh có chỗ nào mỏi, rát |
| Chiều | Lau người hoặc tắm, xem da lần thứ hai | Ghi vùng nào đỏ, đỏ có mất sau khi đổi tư thế không |
| Tối và đêm | Đổi tư thế theo lịch đêm, thay tã khi ướt | Hai người chia ca đêm để không ai thức trắng |
Sổ theo dõi chỉ cần bốn cột: giờ, tư thế mới, da có gì lạ, người làm. Sổ này giúp nhân viên y tế nhìn ra vấn đề nhanh hơn mọi lời kể.
Chia việc trong nhà để không ai gánh hết
Chống loét thất bại thường không vì gia đình không biết cách, mà vì một người làm hết rồi kiệt sức, bỏ sót lần xoay ban đêm. Vài cách chia mà nhiều nhà thấy hợp:
- Một người giữ lịch: không nhất thiết làm nhiều nhất, nhưng là người nhắc giờ, giữ sổ và nói chuyện với nhân viên y tế.
- Ca đêm luân phiên: mỗi người nhận một hai đêm trong tuần, có báo thức theo lịch xoay, đêm sau được ngủ bù.
- Việc cần hai người làm cùng lúc: xoay người nặng, thay ga, tắm. Hẹn sẵn giờ để người thứ hai có mặt.
- Người ở xa: nhận phần mua tã, khăn, gối, theo dõi đồ còn đủ, gọi điện trò chuyện với người bệnh cho người chăm chính được nghỉ tay.
- Người giúp việc hoặc người chăm thuê: được chỉ cụ thể từng việc, xem sổ cuối ngày, có quyền gọi người nhà khi thấy da lạ.
Dán lịch ca ở chỗ cả nhà nhìn thấy. Khi một người ốm hay bận, việc đầu tiên là tìm người thế ca xoay đêm, vì đó là lần hay bị bỏ nhất.
Sai lầm hay gặp
Tin rằng mua đệm chống loét là xong. Đệm tốt giúp giảm đè, nhưng người bệnh vẫn cần được đổi tư thế và xem da. Đệm hơi xẹp hay phồng quá cũng làm mất tác dụng.
Chỉ xoay ban ngày. Nhiều vết loét bắt đầu từ những đêm cả nhà ngủ say. Lịch đêm cần được giữ như lịch ngày, theo đúng mức nhân viên y tế dặn.
Kéo lê người bệnh khi chỉnh lại tư thế. Kéo trượt trên ga làm trầy lớp da mỏng. Nên có hai người, dùng tấm lót kéo, nhấc nhẹ lên rồi mới đặt xuống.
Xoa bóp mạnh chỗ da đỏ. Chỗ đỏ cần được bớt đè, không cần chà xát. Xoa mạnh có thể làm tổn thương thêm lớp mô vốn đã yếu.
Thấy da đã trầy mới gọi người hỏi. Vết đỏ không mất đi sau khi đổi tư thế đã là tín hiệu nên báo nhân viên y tế. Báo sớm luôn dễ xử lý hơn báo muộn.
Khi nào gọi nhân viên y tế / đi cấp cứu ngay
Gia đình không tự chăm một vết loét đã hình thành. Bảng dưới giúp bạn biết mức độ khẩn của từng điều mình thấy.
| Bạn thấy gì | Việc làm ngay | Gọi ai, khi nào |
|---|---|---|
| Một vùng đỏ vẫn không nhạt đi sau khi đã bớt đè một lúc | Không để người bệnh nằm đè lên chỗ đó, ghi lại | Báo nhân viên y tế trong ngày |
| Da phồng nước, trầy, rớm dịch, có chỗ thâm tím sẫm | Không chọc, không bôi đắp, giữ sạch và bớt đè | Gọi nhân viên y tế sớm nhất có thể để được xem trực tiếp |
| Vết loét đang chăm có mùi hôi, chảy dịch đục, đỏ lan ra quanh | Không tự rửa hay đắp gì thêm | Gọi nhân viên y tế ngay trong ngày |
| Sốt, run, lơ mơ hơn hẳn, thở nhanh, lạnh tay chân | Ở bên người bệnh, chuẩn bị giấy tờ và sổ theo dõi | Gọi cấp cứu hoặc đưa đi cấp cứu ngay |
| Người bệnh đau nhiều khi đụng vào một vùng da, rên, nhăn mặt | Không ép xoay vào tư thế đó | Báo nhân viên y tế để được hướng dẫn |
Khi gọi, hãy nói rõ vùng nào, xuất hiện từ khi nào, đã thay đổi ra sao. Nếu được, chụp một tấm ảnh vùng da với sự đồng ý của người bệnh và giữ kín ảnh đó trong gia đình.
Giữ sức cho người chăm
Chống loét là việc của nhiều tháng, có khi nhiều năm. Người chăm chính cần ngủ đủ ít nhất một giấc dài mỗi vài đêm, cần người khác thay ca xoay đêm, và cần được nói ra khi mệt. Khi xoay người, giữ lưng thẳng, gập gối, kéo giường lên ngang hông nếu chỉnh được, và luôn tìm thêm một người cho việc nặng. Một người chăm đau lưng hay kiệt sức thì lịch xoay trở sẽ đứt trước tiên.
Nếu bạn thấy mình kiệt sức tới mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý trong ngày. Nhờ giúp không phải là bỏ cuộc; đó là cách để người bệnh tiếp tục được chăm đều tay. Một câu mẫu để nói với anh chị em: "Tuần này em cần hai đêm được ngủ trọn, ai nhận được đêm nào?" Câu hỏi cụ thể dễ được nhận lời hơn một lời than chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì phải xoay trở người bệnh một lần?
Không có một con số đúng cho mọi người. Lịch xoay phụ thuộc tình trạng da, loại đệm, mức đau và sức khỏe chung, nên cần hỏi nhân viên y tế đang theo dõi người bệnh. Khi đã có lịch, giữ cả ngày lẫn đêm và ghi vào sổ.
Có đệm chống loét rồi thì có cần xoay người nữa không?
Vẫn cần. Đệm giảm bớt đè ép nhưng không thay được việc đổi tư thế, xem da và giữ da khô. Hỏi nhân viên y tế xem với loại đệm nhà đang dùng thì lịch xoay có thể điều chỉnh thế nào.
Người bệnh kêu đau khi xoay thì làm sao?
Xoay chậm, có hai người, báo trước từng động tác và dùng gối đỡ cho êm. Nếu lần nào cũng đau nhiều, hãy báo nhân viên y tế để được xem nguyên nhân và hướng dẫn cách giữ người bệnh dễ chịu hơn, gia đình không tự cho dùng thuốc gì.
Ăn uống có liên quan gì tới loét không?
Có. Da và mô cần đủ chất và đủ nước để giữ vững và tự lành. Người ăn rất ít hoặc sụt cân nhanh dễ loét hơn. Hãy báo nhân viên y tế để được hướng dẫn cách ăn uống hợp với khả năng nhai nuốt của người bệnh.
Thấy một vùng da đỏ thì có cần lo ngay không?
Chưa cần hoảng, nhưng cần làm ngay: bớt đè lên vùng đó, xem lại sau một lúc. Nếu đỏ nhạt đi là tốt; nếu vẫn đỏ, ấm, cứng hay khác màu xung quanh thì báo nhân viên y tế trong ngày.
Người giúp việc mới đến thì nên dặn những gì trước tiên?
Dặn lịch đổi tư thế ngày đêm, cách kê gối, cách thay tã và lau khô, các vùng phải xem mỗi ngày, cách ghi sổ, và những dấu hiệu phải gọi người nhà ngay. Làm mẫu cùng họ vài lần trước khi giao hẳn.