SuyKiet.comSuy Kiệt
Giữ sức cho người chăm

Áy náy, cáu giận, buồn bã khi chăm người thân nằm lâu: hiểu cảm xúc và cách đi qua

Áy náy, cáu giận, buồn bã, cả mong mọi chuyện sớm kết thúc đều hay gặp ở người chăm lâu ngày. Cách gọi tên, xử lý lúc nóng giận, và khi nào cần tìm giúp đỡ ngay.

A Vietnamese man in his thirties sitting on the back steps of a house at dusk, elbows on knees, holding a cup of tea, side view, muted blue light

Áy náy, cáu giận, buồn bã, thấy mất mát dần, và cả những lúc mong mọi chuyện sớm kết thúc đều là cảm xúc rất thường gặp ở người chăm người thân nằm lâu, không làm bạn thành người xấu. Điều cần làm là gọi đúng tên cảm xúc, có cách dừng lại khi nóng giận, có chỗ để nói ra, và biết dấu hiệu nào cho thấy bạn cần được giúp đỡ ngay.

Bài này đi qua từng cảm xúc hay gặp, một cách làm dịu trong năm phút khi sắp mất bình tĩnh, những câu nói lại với người bệnh sau khi đã lỡ lời, và những lúc bạn cần tới người thân, nhân viên y tế hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Chị Thảo và những điều không dám nói ra

Chị Thảo chăm bố bị lẫn đã hơn một năm. Bố có lúc không nhận ra chị, gọi chị bằng tên người khác, có lúc đẩy tay chị ra khi chị lau người. Có đêm chị đứng ở cửa phòng, nghe bố gọi lần thứ năm, và một ý nghĩ thoáng qua làm chị sợ chính mình: giá mà chuyện này sớm kết thúc.

Chị không kể với ai, vì nghĩ ai nghe cũng sẽ nghĩ chị bất hiếu. Chị cố bù bằng cách làm nhiều hơn, ngủ ít hơn, rồi lại cáu nhiều hơn. Vòng lặp đó chỉ dừng khi một người bạn từng chăm mẹ kể với chị rằng mình cũng đã từng có đúng ý nghĩ ấy.

Câu chuyện của chị Thảo không hiếm. Chăm người thân nằm lâu là mất mát từng phần: mất người cha từng khoẻ mạnh, mất thời gian của mình, mất những dự định. Cảm xúc nặng nề là phản ứng tự nhiên trước mất mát kéo dài như vậy. Nhận ra điều đó không làm việc chăm nhẹ đi ngay, nhưng làm người chăm bớt tự dằn vặt.

Gọi tên cảm xúc và việc làm được

Mỗi cảm xúc có một thông điệp riêng. Đọc được thông điệp thì biết nên làm gì, thay vì chỉ cố nén lại.

Cảm xúcThường đến từ đâuViệc làm được
Áy náyNghĩ mình làm chưa đủ, chưa đúng, hoặc thấy mình được nghỉ là có lỗiTự hỏi: nếu bạn thân mình làm như vậy, mình có trách họ không
Cáu giậnThiếu ngủ, làm một mình, người bệnh không hợp tác, người nhà không giúpGhi lại lúc hay cáu, tìm người thay đúng khung giờ đó
Buồn bã, thấy mất mátNhìn người thân yếu dần, nhớ con người trước kia của họKể chuyện cũ với người bệnh hoặc người thân, xem ảnh cũ cùng nhau
Cô đơnÍt ra khỏi nhà, bạn bè thưa dần, không ai hiểu việc mình làmMỗi tuần gặp hoặc gọi cho một người, tìm người cũng đang chăm
Mong mọi chuyện kết thúcKiệt sức kéo dài, thấy không có lối raNói ra với người tin cậy, xin thêm người chia việc
Sợ hãiKhông biết phải làm gì khi người bệnh trở nặngHỏi nhân viên y tế những dấu hiệu cần gọi, dán danh sách cạnh giường

Có những ngày bạn trải qua gần hết các ô trong bảng. Điều đó không có nghĩa bạn đang không ổn hẳn, chỉ là bạn đang làm một việc rất nặng.

Năm phút khi sắp mất bình tĩnh

Cơn nóng giận thường đến khi người bệnh hất bát cháo, không chịu thay tã, gọi liên tục hay nói một câu làm bạn tổn thương. Lúc đó, thử trình tự sau.

  1. Dừng tay. Nếu người bệnh đang ở tư thế an toàn, nằm giữa giường, thanh chắn đã kéo lên, bạn được phép rời đi vài phút.
  2. Nói một câu ngắn trước khi đi: "Con ra ngoài một chút rồi con vào." Đừng bỏ đi im lặng, người bệnh sẽ hoảng.
  3. Ra khỏi phòng, thở chậm vài lần, uống một cốc nước, rửa mặt. Nếu được, đi ra chỗ có không khí trong lành.
  4. Tự nhắc: "Đó là bệnh, không phải mẹ cố ý." Với người lẫn, nhiều hành vi khó chịu là do bệnh, không nhằm vào bạn.
  5. Quay lại khi đã bình tĩnh hơn, làm tiếp việc dở với giọng chậm. Nếu vẫn chưa bình tĩnh được, gọi người khác trong nhà vào thay.

Nếu bạn thấy mình sắp làm đau người bệnh, như đẩy mạnh, giật tay, quát sát mặt, hãy rời phòng ngay và gọi người thay. Đây là dấu hiệu bạn đã quá tải, cần được giúp đỡ, không phải lúc để cố thêm.

Nói lại với người bệnh sau khi lỡ lời

Ai chăm lâu cũng có lúc lỡ lời. Điều quan trọng là sửa lại sớm, đơn giản, không cần giải thích dài.

  • "Lúc nãy con nói to quá, con xin lỗi mẹ. Con mệt nên không giữ được giọng."
  • "Bố không có lỗi gì đâu, con đang bực chuyện khác. Giờ con lau tay cho bố nhé."
  • Với người lẫn không nhớ chuyện vừa xảy ra, không cần nhắc lại. Chỉ cần quay lại với giọng nhẹ, nắm tay, làm việc tiếp theo một cách bình thường.
  • Với người còn tỉnh táo và tủi thân, ngồi lại lâu hơn một chút, hỏi họ có muốn gì không, nghe họ nói.
  • Tránh lời xin lỗi kèm điều kiện như "con xin lỗi nhưng mẹ cũng phải hiểu cho con". Người bệnh nằm lâu thường đã thấy mình là gánh nặng, câu đó làm họ thêm buồn.

Sau đó, hãy tha thứ cho chính mình. Một lần lỡ lời không xoá đi hàng trăm lần bạn đã chăm chút. Ghi lại xem lúc đó bạn thiếu gì, ngủ, ăn hay người giúp, và lo phần đó.

Có chỗ để nói ra

Một người nghe không phán xét. Đó có thể là bạn thân, anh chị em, vợ chồng. Nói với họ trước: "Mình chỉ cần kể, không cần lời khuyên." Được nghe trọn thường đã nhẹ đi nhiều.

Người cũng đang chăm hoặc đã từng chăm. Họ hiểu những điều khó nói nhất mà không cần giải thích. Hỏi nhân viên y tế hoặc người quen xem có ai đang ở hoàn cảnh giống bạn.

Viết ra giấy. Một cuốn sổ riêng, không ai đọc, để viết những điều bực bội, buồn, sợ. Viết ra giúp đầu óc đỡ quay vòng, nhất là lúc nằm không ngủ được.

Một khoảng thời gian cố định cho mình. Một buổi sáng cà phê với bạn, một giờ đi bộ, một buổi sinh hoạt quen thuộc mỗi tuần. Khoảng thời gian có hẹn trước dễ giữ hơn chữ "khi nào rảnh", vì người chăm hầu như không bao giờ rảnh.

Nhân viên y tế. Khi đưa người bệnh đi khám hay khi điều dưỡng đến nhà, nói thật về sức của mình. Họ có thể gợi ý điều chỉnh việc chăm, hoặc khuyên bạn đi khám khi cần.

Những cách đối phó làm mình mệt thêm

Khi cảm xúc dồn nén, người chăm hay tìm cách đối phó cho qua ngày. Một số cách giúp được lúc đầu nhưng về lâu dài làm bạn kiệt sức nhanh hơn.

  • Làm nhiều hơn để bù áy náy. Càng thấy có lỗi càng ôm thêm việc, càng ít ngủ, rồi càng cáu và càng áy náy. Vòng này chỉ dừng khi bạn chịu chia việc.
  • Nén mọi thứ lại, không kể với ai. Cảm xúc bị nén thường bật ra vào lúc không ngờ, nhắm vào người gần nhất, thường chính là người bệnh.
  • Uống rượu bia hay hút thuốc nhiều hơn để quên. Ngủ được lúc đầu nhưng giấc ngủ kém đi, sức yếu đi, và nguy hiểm khi phải trực đêm.
  • Thức khuya xem điện thoại cho đỡ trống. Thời gian ngủ vốn đã ít lại bị cắt thêm, sáng hôm sau người chăm càng dễ nóng.
  • Đổ lỗi qua lại trong nhà. Giận anh chị em là dễ hiểu, nhưng tranh cãi không mang thêm người chăm. Đề nghị việc cụ thể có ích hơn.

Nếu nhận ra mình đang ở trong vài cách trên, chọn một cách để thay bằng việc khác: ngủ sớm hơn ba đêm mỗi tuần, gọi cho một người bạn, xin một ca thay. Đổi từng chút một là đủ.

Khi nào cần giúp đỡ ngay, và khi nào gọi y tế cho người bệnh

Có những dấu hiệu cho thấy không thể tự vượt qua bằng nghỉ ngơi. Đừng chờ.

  • Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc không muốn sống nữa: nói ngay với một người thân bạn tin, đừng ở một mình, và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý ngay trong ngày.
  • Sợ mình làm đau người bệnh, hoặc đã làm đau: rời người bệnh ngay, gọi người thay, và tìm giúp đỡ cho chính mình. Báo nhân viên y tế xem người bệnh nếu có va chạm.
  • Buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất ngủ dù có người thay, không còn muốn ăn, không còn thấy điều gì có ý nghĩa: đi khám cho chính mình.
  • Ở người bệnh, gọi cấp cứu ngay: khó thở, tím môi, sặc không dứt, lơ mơ khó gọi, yếu liệt hay méo miệng đột ngột, co giật.
  • Ở người bệnh, gọi nhân viên y tế đang theo dõi: kích động, la hét, lẫn lộn tăng nhanh trong một hai ngày, không ngủ nhiều đêm liền. Đổi khác đột ngột có thể do bệnh khác cần được khám.

Người chăm cần giúp đỡ không phải là người yếu đuối. Tìm giúp đỡ sớm là cách giữ cho cả bạn lẫn người bệnh được an toàn.

Giữ lại những khoảnh khắc tốt

Giữa những ngày nặng nề, vẫn có những khoảnh khắc tốt: lúc mẹ cười khi nghe bài hát cũ, lúc bố gọi đúng tên con, lúc cả hai ngồi yên bên cửa sổ. Những khoảnh khắc ấy dễ bị chìm đi trong việc vặt và mệt mỏi.

Thử ghi lại một điều tốt mỗi ngày vào cuối sổ theo dõi, dù rất nhỏ. Sau vài tuần, khi đọc lại, bạn sẽ thấy việc chăm không chỉ có mất mát. Sau này, khi người thân đã đi xa, những dòng ấy cũng là kỷ niệm quý.

Nếu người bệnh còn nói chuyện được, hỏi họ về những điều họ muốn kể: thời trẻ, món ăn quê, người bạn cũ. Có người chăm ghi âm lại giọng kể ấy cho con cháu sau này. Những buổi như vậy giúp cả hai nhớ rằng mình còn là cha con, mẹ con, chứ không chỉ là người chăm và người được chăm.

Dành vài phút mỗi ngày ở bên người bệnh mà không làm việc gì: không lau, không đút, chỉ ngồi, nắm tay, kể chuyện hoặc im lặng cùng nhau. Người chăm thường quên rằng mình cũng cần những phút đó, không chỉ người bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Mong người thân sớm ra đi có phải là tội lỗi không?

Ý nghĩ này hay gặp ở người chăm kiệt sức lâu ngày, thường là mong cả người bệnh lẫn mình thoát khỏi khổ sở. Nó không làm bạn thành người xấu. Hãy nói ra với một người tin cậy và tìm thêm người chia việc, vì đó là dấu hiệu bạn đang quá tải.

Làm sao để không cáu với người bệnh bị lẫn?

Nhắc mình rằng hành vi khó chịu là do bệnh, không phải cố ý. Ngủ đủ và có người thay giúp giảm cáu rất nhiều. Khi sắp mất bình tĩnh, để người bệnh ở tư thế an toàn rồi rời phòng vài phút.

Người chăm buồn chán thế nào thì nên đi khám?

Khi buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ dù có người thay, chán ăn, không còn thấy điều gì có ý nghĩa thì nên đi khám. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói với người thân và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý ngay trong ngày.

Có nên khóc trước mặt người bệnh không?

Không cần cố giấu hoàn toàn, nhiều người bệnh hiểu và thấy gần gũi hơn. Nhưng nếu người bệnh dễ hoảng hoặc tự trách, hãy ra ngoài một lát, rồi quay vào khi bình tĩnh và nói vài câu nhẹ nhàng.

Thấy có lỗi khi đi chơi trong lúc người thân nằm ở nhà thì sao?

Nghỉ ngơi là để chăm được lâu dài, không phải bỏ mặc. Sắp người thay biết việc, báo trước với người bệnh, và tự nhắc rằng bạn sẽ quay về với nhiều sức hơn.

Anh chị em trách mình chăm chưa tốt thì đối xử thế nào?

Đừng tranh cãi lúc đang mệt. Mời họ cùng làm một ca, cùng nghe nhân viên y tế hướng dẫn. Khi trực tiếp làm, người ta thường hiểu việc nặng tới đâu và lời trách cũng bớt đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138