Người chăm đau lưng chủ yếu vì ba động tác: cúi gập lưng xuống giường thấp, vặn eo trong lúc đang đỡ nặng, và bế bổng người bệnh bằng sức lưng. Giữ lưng bằng cách đưa việc lên ngang hông (nâng giường hoặc quỳ một gối), đứng chân rộng, dùng sức chân, xoay cả bàn chân thay vì vặn eo, và luôn dùng tấm kéo hoặc người thứ hai thay cho bế.
Lưng của bạn là thứ để người bệnh còn được xoay trở mỗi ngày trong nhiều tháng tới. Nếu bạn đã đau lưng kéo dài, tê lan xuống chân, hay đau tăng về đêm, hãy đi khám cho chính mình. Những gì dưới đây là cách phòng, không thay việc khám.
Ba tháng chăm mẹ và cái lưng của anh Dũng
Anh Dũng nghỉ việc về chăm mẹ nằm liệt. Giường mẹ là chiếc giường gỗ thấp đã dùng mấy chục năm, mẹ quen nên không chịu đổi. Mỗi ngày anh xoay mẹ chừng mười lần, thay tã năm sáu lần, lau người hai lần, mỗi lần đều cúi gập người xuống. Sau ba tháng, sáng nào anh cũng phải nằm nghiêng một lúc mới dậy nổi.
Một hôm anh bế mẹ sang ghế để thay ga, vừa bế vừa xoay người, và cái lưng “khựng” lại. Anh phải nhờ hàng xóm sang phụ cả tuần. Lúc đó anh mới nhận ra mình không thể chăm mẹ được lâu theo kiểu này.
Anh đi khám cho mình, rồi nhờ nhân viên y tế đến xem nhà. Họ gợi ý kê cao chân giường cho đúng tầm (sau khi hỏi ý mẹ), chỉ anh dùng tấm kéo, chỉ cách quỳ một gối lên ghế thấp khi lau người, và sắp lại việc thay ga vào giờ có em gái ghé qua. Lưng anh không khỏi ngay, nhưng không đau thêm. Câu chuyện của anh Dũng là chuyện của rất nhiều người chăm: chịu đau âm ỉ cho đến khi một động tác sai làm mọi thứ dừng lại.
Năm nguyên tắc giữ lưng trong mọi động tác
Đưa việc lên tầm hông. Mặt giường ngang khoảng giữa đùi đến hông người chăm là tầm làm việc dễ chịu nhất. Giường nâng hạ được thì nâng lên khi làm, hạ xuống khi xong. Giường thấp thì quỳ một gối lên ghế thấp hoặc gối đệm, hoặc ngồi.
Đứng gần, đứng rộng. Đứng sát mép giường, hai chân rộng hơn vai, một chân trước một chân sau. Càng với xa, lưng càng chịu nặng gấp nhiều lần.
Gập gối, không gập lưng. Khi cần hạ thấp, chùng hai gối và hông; lưng giữ thẳng tự nhiên, không còng. Nghĩ như đang ngồi xuống một chiếc ghế vô hình.
Xoay chân, không xoay eo. Muốn đổi hướng, bước chân theo hướng mới. Vặn eo trong lúc tay đang đỡ nặng là động tác dễ gây chấn thương lưng nhất.
Đẩy, kéo thay vì bế. Dùng tấm kéo để trượt, dịch, xoay người bệnh trên mặt giường. Không bế bổng một người lớn; với người không tự đứng được, nhờ nhân viên y tế chỉ cách và dụng cụ phù hợp.
Thở ra khi dùng sức, và nói trước với người bệnh. Nín thở gồng người khi nâng làm lưng và bụng căng cứng đột ngột. Đếm nhịp thành tiếng giúp bạn tự thở đều, đồng thời người bệnh biết để góp sức, không giật mình gồng ngược lại. Một người bệnh hợp tác nhẹ hơn rất nhiều so với một người bị nâng bất ngờ, dù cân nặng như nhau.
Từng việc trong ngày: tư thế sai và tư thế nên làm
Áp năm nguyên tắc vào các việc lặp lại mỗi ngày:
| Việc | Hay làm sai | Nên làm |
|---|---|---|
| Xoay nghiêng | Cúi gập, với qua giường kéo người bệnh về phía mình | Nâng giường ngang hông, đứng sát, kéo tấm lót, dồn sức từ chân sau ra chân trước |
| Kéo lên đầu giường | Một người xốc nách kéo, đầu giường còn nâng | Hạ đầu giường phẳng, hai người nắm tấm kéo, đi nhịp ngắn |
| Thay tã, lau người | Đứng cúi gập lâu bên giường thấp | Nâng giường hoặc quỳ một gối lên ghế thấp; đặt đồ dùng trên bàn cao ngang hông |
| Cho ăn | Đứng cúi người đút từng thìa | Ngồi ghế ngang tầm người bệnh đang nửa ngồi |
| Thay ga khi người bệnh nằm | Một người làm, với qua cả giường | Làm từng nửa giường, xoay người bệnh sang một bên, hai người nếu được |
| Chuyển sang xe lăn | Bế bổng, vừa bế vừa vặn người | Đỡ đứng bằng sức chân, xoay bước nhỏ, có đai đỡ nếu nhân viên y tế khuyên |
| Nhặt đồ dưới sàn | Cúi gập người với tay | Ngồi xổm hoặc quỳ một gối, lưng thẳng |
Đi một vòng quanh giường người bệnh và hỏi: thứ gì mình dùng nhiều nhất trong ngày đang nằm ở tầm thấp? Khăn, tã, chậu nước, gối thường để dưới gầm giường hay dưới sàn; nhấc chúng lên một chiếc bàn hay kệ ngang hông là bớt được hàng chục lần cúi mỗi ngày.
Chỉnh chiều cao làm việc khi nhà chỉ có giường thường
Không phải nhà nào cũng có giường nâng hạ. Một vài cách tạm, nên hỏi ý người bệnh và nhân viên y tế trước:
- Đo tầm: đứng cạnh giường, thả lỏng tay; mặt đệm lý tưởng khi làm việc nằm khoảng giữa đùi và hông của người chăm chính.
- Nếu giường thấp quá, cân nhắc kê chân giường bằng đế kê chắc chắn, chống trượt, đủ rộng. Không kê gạch, không kê vật dễ trượt.
- Nhớ rằng giường cao lên thì người bệnh khó tự ngồi dậy và nguy hiểm hơn nếu ngã khỏi giường; cần cân nhắc thanh chắn, thảm mềm cạnh giường và ý kiến nhân viên y tế.
- Nếu không nâng được giường, chuẩn bị một chiếc ghế thấp cạnh giường để quỳ một gối khi lau người, thay tã; một chiếc ghế ngồi khi cho ăn.
- Kê bàn nhỏ ngang hông cạnh giường để đặt đồ dùng, không đặt dưới sàn.
- Khi có điều kiện, hỏi nhân viên y tế về giường nâng hạ, tấm kéo, đai đỡ; với người nằm lâu nhiều tháng, những dụng cụ này đỡ cho người chăm rất nhiều.
Ghi lại trong sổ chăm: chiều cao giường đã chỉnh, ai được dặn dùng tấm kéo, ai làm những việc cần hai người. Người mới vào ca nhìn là biết, không phải mỗi người tự xoay xở một kiểu.
Tự kiểm tra cuối ngày: lưng đang quá tải chưa
Đau lưng của người chăm thường đến từ từ, nên khó nhận ra cho tới khi quá muộn. Cuối mỗi ngày, trả lời nhanh mấy câu sau:
- Hôm nay có lần nào bạn bế, xốc hay đỡ người bệnh một mình mà thấy quá sức không?
- Có việc nào bạn cúi gập lưng quá vài phút liền không, như lau người, thay ga, cho ăn?
- Sáng dậy lưng có cứng hơn hôm qua, phải nằm một lúc mới ngồi dậy được không?
- Bạn có đang tránh một việc chăm nào vì sợ đau lưng, ví dụ hoãn thay ga, bớt lượt xoay?
- Bạn có ngủ được một quãng liền mạch nào trong đêm không?
Nếu có từ hai câu trả lời “có” trở lên trong nhiều ngày, đó là lúc sắp xếp lại: thêm người phụ cho những việc nặng, hỏi nhân viên y tế về dụng cụ, đổi giờ làm những việc cần hai người. Ghi câu trả lời vào cuối trang sổ chăm của người bệnh, ngay dưới dòng của người bệnh; cả nhà sẽ thấy người chăm chính cũng đang cần được chăm.
Một dòng mẫu: “Thứ Tư. Bế mẹ sang ghế một mình lúc thay ga, thấy nhói lưng. Sáng mai nhờ chú Ba qua lúc chín giờ.” Viết ra như vậy giúp việc nhờ người không còn là chuyện ngại ngùng, mà là một phần của lịch chăm.
Năm phút giãn nhẹ mỗi ngày cho người chăm
Giãn nhẹ giúp lưng đỡ cứng sau những ca dài. Làm chậm, không gồng, dừng ngay nếu đau tăng:
- Ôm gối: nằm ngửa, kéo từng gối rồi cả hai gối về ngực, giữ vài nhịp thở.
- Cong rồi võng lưng: chống bốn điểm trên sàn, cong lưng lên rồi võng nhẹ xuống theo nhịp thở, làm chậm vài lần.
- Xoay vai: đứng thẳng, xoay hai vai ra sau thành vòng tròn, rồi ra trước.
- Duỗi ngực ở khung cửa: đặt hai cẳng tay lên khung cửa, bước một chân ra trước cho ngực mở ra.
- Đi bộ: dăm phút đi bộ ngoài sân sau ca đêm giúp lưng và đầu óc đều đỡ hơn.
Đây là các động tác giãn nhẹ thông thường, không phải bài chữa. Nếu bạn đã có bệnh cột sống, đang đau cấp, hay động tác nào làm đau tăng, bỏ qua và hỏi nhân viên y tế cho chính mình.
Một ca chăm dài cũng cần những quãng nghỉ thật: giao người bệnh cho người khác một buổi, ngủ đủ một đêm. Không ai giữ lưng được nếu cả cơ thể đang cạn sức.
Khi nào người chăm phải đi khám, và khi nào người bệnh cần y tế
Đau lưng của người chăm không phải chuyện “ai chăm người bệnh cũng vậy”. Đi khám khi:
- Đau lưng kéo dài trên vài tuần, không đỡ dù đã nghỉ.
- Đau hoặc tê lan xuống mông, xuống chân; yếu chân.
- Đau tăng về đêm, đau khi nằm nghỉ.
- Kèm sốt, sụt cân không rõ lý do.
- Đau làm bạn phải bỏ bớt việc chăm, hoặc phải tự mua thuốc giảm đau dùng liên tục mà không có ai khám. Thuốc nào dùng cho chính bạn cũng nên do bác sĩ chỉ định.
Đi cấp cứu ngay nếu sau một lần nâng đỡ bạn đau dữ dội không cử động được, tê vùng mông và đùi trong, hay rối loạn đi tiểu, đại tiện. Trong những ngày lưng bạn đau, đừng cố một mình: nhờ người nhà, người quen thay ca, hoặc báo nhân viên y tế để có người hỗ trợ việc xoay trở cho người bệnh.
Về phía người bệnh, gọi nhân viên y tế nếu vì thiếu người mà lịch xoay bị bỏ nhiều lượt và da bắt đầu đỏ không nhạt; gọi cấp cứu khi người bệnh khó thở, lơ mơ đột ngột, hoặc bị trượt ngã trong lúc bạn đang đỡ. Nếu kiệt sức tới mức có lúc nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân và tìm tới cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần, tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Giường người bệnh nên cao bao nhiêu để người chăm đỡ đau lưng?
Khi làm việc, mặt đệm ngang khoảng giữa đùi đến hông người chăm là dễ chịu nhất. Khi người bệnh tự ngồi dậy hay lúc nghỉ, giường nên hạ thấp để an toàn. Giường nâng hạ được giải quyết cả hai.
Có nên đeo đai lưng khi chăm người bệnh không?
Đai lưng không thay được tư thế đúng và có người dựa vào đai rồi nâng quá sức. Nếu bạn đã có vấn đề cột sống, hỏi nhân viên y tế cho chính mình có nên dùng hay không và dùng thế nào.
Một mình chăm người nằm liệt nặng hơn mình thì làm sao giữ lưng?
Dùng tấm kéo cho mọi động tác trên giường, không bế bổng, sắp những việc nặng như thay ga, tắm vào giờ có người phụ. Hỏi nhân viên y tế về dụng cụ hỗ trợ; với người không tự đứng được, chuyển ra ghế cần cách làm riêng.
Đau lưng nhẹ có cần nghỉ chăm không?
Không nhất thiết nghỉ hẳn, nhưng giảm những động tác nặng, nhờ người thay ca những việc cần nâng, và theo dõi. Đau kéo dài, tê lan xuống chân hay đau tăng về đêm thì đi khám.
Ngồi xổm hay cúi người thì tốt hơn khi lau người cho người bệnh?
Tốt nhất là đưa việc lên tầm hông bằng cách nâng giường. Nếu không được, quỳ một gối lên ghế thấp hoặc đệm, lưng thẳng, thay vì đứng cúi gập lâu. Đổi tư thế sau vài phút.
Có bài tập nào giúp người chăm khoẻ lưng hơn không?
Giãn nhẹ mỗi ngày và đi bộ đều đặn giúp lưng đỡ cứng. Bài tập tăng sức cơ lưng, cơ bụng nên được nhân viên y tế hay chuyên viên vận động hướng dẫn riêng, nhất là khi bạn đã có lúc đau.