Chuyển người bệnh từ giường sang xe lăn an toàn gồm bốn việc: đặt xe sát giường chếch một góc và khoá cả hai bánh, đỡ người bệnh ngồi vững ở mép giường với hai bàn chân chạm sàn, đứng lên cùng nhịp đếm, rồi xoay từng bước nhỏ cho mông hướng về mặt ghế và hạ xuống từ từ. Người chăm dùng sức chân và giữ lưng thẳng, không bế bổng bằng lưng.
Người không tự đứng được dù chỉ một chút, người quá nặng so với sức người chăm, hay người vừa có thay đổi sức khoẻ, thì đừng tự chuyển một mình; hãy nhờ nhân viên y tế đánh giá và chỉ trực tiếp, có khi cần hai người hoặc dụng cụ nâng. Các bước dưới đây dành cho người còn đỡ được một phần sức nặng.
Bà Năm muốn ra hiên ngồi
Bà Năm yếu hẳn sau đợt ốm, nằm nhiều nhưng vẫn đứng được vài giây khi có người đỡ. Bà nhớ cái hiên nhà, nơi ngày trước bà ngồi nhặt rau. Con cháu mua xe lăn về, nhưng lần đầu chuyển bà ra xe, xe trôi ra sau, bà ngồi hụt, may cậu cháu kịp ôm lại. Từ đó cả nhà sợ, chiếc xe xếp ở góc phòng.
Nhân viên y tế đến nhà chỉ lại: xe phải khoá cả hai bánh, gập chỗ để chân lên, đặt chếch sát giường về phía bên khoẻ hơn của bà. Bà ngồi mép giường một lúc cho quen, đi dép kín gót, cậu cháu đứng trước mặt, đầu gối chặn trước đầu gối bà, tay đỡ ở hông chứ không xốc nách. Đếm ba, bà nhổm lên, xoay hai ba bước nhỏ, rồi ngồi xuống.
Giờ chiều nào bà cũng ra hiên được mười lăm hai mươi phút. Với người nằm lâu, được ra khỏi giường dù một lúc ngắn là thay đổi lớn: thấy nắng, thấy hàng xóm, ăn ngon hơn bữa tối. Muốn được như vậy mà không ngã, khâu chuẩn bị quan trọng không kém khâu nâng đỡ.
Trước khi chuyển: xem người bệnh, xe và chỗ đứng
Ba nhóm việc này mất hai phút nhưng quyết định chuyện có ngã hay không:
- Người bệnh: tỉnh táo, hiểu lời nói đơn giản, hôm nay không mệt lả hay chóng mặt hơn thường. Mặc quần áo gọn, đi dép hoặc giày kín gót, đế không trơn. Không đi tất trơn trên sàn gạch.
- Xe lăn: khoá cả hai bánh, gập hoặc tháo chỗ để chân, tháo tay vịn phía giường nếu xe cho phép. Đặt xe sát giường, chếch chừng một góc nhỏ so với cạnh giường, về phía bên khoẻ hơn của người bệnh.
- Giường: hạ thấp sao cho khi người bệnh ngồi mép giường, bàn chân đặt phẳng sàn và đầu gối gập vừa phải. Khoá bánh giường nếu giường có bánh.
- Lối đi: dọn thảm, dây điện, chậu nước khỏi chỗ đứng. Đủ ánh sáng.
- Đai đỡ: nếu nhân viên y tế khuyên dùng đai đỡ quanh hông, thắt đai trước, kiểm tra vừa khít, luồn tay nắm được.
- Người thứ hai: nếu có, phân việc trước: ai đỡ chính, ai giữ xe hay đỡ phía sau.
Nói trước với người bệnh từng bước sắp làm, và hỏi họ muốn ra xe để đi đâu, làm gì. Có mục đích (ra hiên, ra bàn ăn cùng cả nhà) thì người bệnh hợp tác hơn nhiều so với “ngồi xe cho đỡ nằm”.
Các bước khi một người đỡ
Áp dụng khi người bệnh tự đứng được một phần sức nặng và nhân viên y tế đã cho phép chuyển một người.
- Đỡ người bệnh ngồi dậy ở mép giường, hai bàn chân chạm sàn, hơi lùi một chân về sau. Ngồi yên một hai phút, hỏi có chóng mặt không.
- Đưa người bệnh nhích mông ra sát mép giường bằng cách nghiêng qua lại từng bên.
- Bạn đứng trước mặt người bệnh, chân rộng bằng vai, một chân đặt giữa hai bàn chân người bệnh, đầu gối bạn chặn nhẹ phía ngoài đầu gối yếu của họ.
- Hai tay bạn đặt ở hông người bệnh hoặc nắm đai đỡ, không nắm nách, không nắm cánh tay. Người bệnh đặt tay lên mép giường hoặc lên vai bạn, không ôm cổ bạn.
- Người bệnh cúi người về trước, mũi hướng qua đầu gối. Đếm “Một, hai, ba, đứng”. Ở nhịp đứng, cả hai cùng đứng lên, bạn dùng sức chân, giữ lưng thẳng.
- Đứng vững một lúc. Rồi xoay bằng những bước nhỏ, cả bạn và người bệnh cùng bước, đến khi mặt sau hai chân người bệnh chạm mép ghế.
- Người bệnh với tay nắm tay vịn xe. Bạn chùng gối, cùng hạ người bệnh ngồi xuống từ từ, không thả rơi.
- Đẩy người bệnh ngồi lùi sâu vào lưng ghế, hạ chỗ để chân, đặt bàn chân lên, mở khoá bánh khi đã sẵn sàng đi.
Câu nói mẫu: “Mẹ nhìn về phía cửa, cúi người tới trước như sắp đứng lên chợ nhé. Con đếm, tới chữ đứng thì mẹ đẩy tay xuống giường.” Câu ngắn, quen thuộc, có một hành động cụ thể giúp người già làm đúng nhịp hơn lời giải thích dài.
Khi cần hai người hoặc không nên tự chuyển
Hai người khi người bệnh đứng được rất ít. Một người đứng trước đỡ hông như trên, người kia đứng phía sau hoặc phía bên yếu, đỡ hông và giữ cho người bệnh không khuỵu. Một người đếm nhịp.
Không tự chuyển khi người bệnh không đỡ được chút sức nặng nào. Bế bổng một người lớn bằng tay là nguy hiểm cho cả hai. Khi đó cần nhân viên y tế đánh giá và có thể cần dụng cụ nâng chuyên dụng; họ sẽ chỉ cách dùng tại nhà.
Hoãn lại khi hôm nay người bệnh khác thường. Lơ mơ, mệt lả, chóng mặt, sốt, vừa bị ngã, đau mới ở chân hay hông: để người bệnh nghỉ, báo nhân viên y tế, không cố cho ra xe.
Người yếu một bên người. Đặt xe về phía bên khoẻ, người bệnh xoay về phía bên khoẻ; đầu gối bên yếu cần được bạn chặn, tay bên yếu không được để buông thõng hay bị kéo. Nhờ nhân viên y tế chỉ trực tiếp cách làm này.
Người lẫn lộn, không hiểu lời. Làm chậm, một người nói, dùng cử chỉ dẫn. Nếu người bệnh hoảng, gồng chống, dừng lại, cho ngồi nghỉ; ép tiếp dễ ngã.
Chuyển sang ghế tựa hay ghế bô: giống và khác gì
Cũng các bước đứng lên, xoay bước nhỏ, ngồi xuống như với xe lăn, nhưng mỗi loại ghế có chỗ cần chú ý riêng:
| Loại ghế | Chuẩn bị | Điểm dễ sai |
|---|---|---|
| Ghế tựa có tay vịn trong nhà | Ghế nặng, chắc, chân không trượt; đặt sát giường, áp lưng ghế vào tường nếu được | Ghế nhẹ, ghế nhựa dễ trượt khi người bệnh tì tay |
| Ghế bô cạnh giường | Khoá bánh nếu có, mở nắp, chuẩn bị giấy và tấm che trước khi chuyển | Vội vì người bệnh mót, quên khoá bánh, bỏ qua bước ngồi mép giường |
| Ghế ở bàn ăn | Kéo ghế ra, bàn ở tầm vừa, có người giữ ghế | Ghế không tay vịn, người bệnh ngồi xuống bị chúi về trước |
| Ghế trong nhà tắm | Sàn khô, đặt tấm chống trơn, có tay nắm | Sàn ướt, người chăm cũng trượt chân |
Với ghế bô, nhiều nhà gặp tình huống người bệnh mót mà người chăm luống cuống. Đặt sẵn ghế bô cạnh giường, mở nắp, giấy trong tầm tay, và tập các bước khi người bệnh không mót. Đến lúc cần, mọi thứ đã sẵn, bạn chỉ việc làm theo nhịp. Kéo rèm hoặc khép cửa, quay mặt đi khi người bệnh ngồi, để họ còn giữ được sự riêng tư.
Nếu người bệnh không đứng nổi để chuyển sang ghế bô một cách an toàn, đừng cố. Vệ sinh tại giường bằng bô dẹt hoặc tã là lựa chọn phù hợp hơn; nhân viên y tế sẽ chỉ cách làm.
Ngồi xe lăn: bao lâu và cần để ý gì
Ra được xe rồi, việc giữ an toàn vẫn tiếp tục:
| Điều cần để ý | Cách làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Thời gian ngồi | Bắt đầu ngắn, tăng dần theo sức và theo hướng dẫn của nhân viên y tế | Ngồi lâu dồn sức đè lên mông và xương cụt |
| Tư thế | Ngồi sâu, lưng chạm tựa, hai bàn chân trên chỗ để chân, đùi ngang | Ngồi trễ về trước dễ trượt khỏi ghế |
| Đổi điểm tì | Nếu người bệnh tự làm được, nhích người hay nghiêng sang từng bên chốc chốc; nếu không, chuyển về giường đúng giờ | Giảm đè cho vùng mông |
| Đệm ngồi | Hỏi nhân viên y tế có cần đệm ngồi riêng không | Mặt ghế cứng, mỏng làm đè nhiều |
| Khoá bánh | Khoá mỗi khi dừng lại, kể cả trên nền phẳng | Xe trôi khi người bệnh nhổm dậy hay với đồ |
| Lên xuống bậc, dốc | Đi lùi khi xuống dốc, nhờ người thứ hai ở chỗ bậc | Lật xe ra trước rất nguy hiểm |
Đưa người bệnh về giường theo các bước ngược lại: xe đặt chếch sát giường về phía bên khoẻ, khoá bánh, gập chỗ để chân, đứng lên theo nhịp, xoay bước nhỏ, ngồi xuống mép giường rồi mới đỡ nằm.
Sai lầm hay gặp và khi nào gọi nhân viên y tế, cấp cứu
Những việc nhiều nhà đã làm và suýt ngã:
- Quên khoá bánh, hoặc chỉ khoá một bên.
- Ôm nách bế bổng, người chăm cúi gập lưng.
- Để người bệnh vòng tay ôm cổ người chăm: khi người bệnh khuỵu, cả hai cùng đổ.
- Chuyển ngay khi người bệnh vừa ngồi dậy, chưa kịp quen, dễ choáng.
- Đi tất hoặc dép lê trơn.
Gọi nhân viên y tế khi người bệnh hay choáng, xây xẩm mỗi lần ngồi dậy; khi sức đứng giảm rõ so với tuần trước; khi da mông đỏ không nhạt sau mỗi lần ngồi xe. Gọi cấp cứu ngay khi người bệnh ngất, lả đi không gọi được; khi ngã và đau dữ dội ở hông, chân, không cử động được, hay đập đầu kèm nôn, lơ mơ; khi đột ngột yếu một bên tay chân, méo miệng, nói khó. Trong lúc chờ, không cố kéo người bệnh dậy nếu họ đang đau nhiều.
Cho người chăm: nếu sau mỗi lần chuyển bạn đau lưng, đó là tín hiệu cách làm đang quá sức. Hỏi nhân viên y tế về đai đỡ, về cách làm hai người, hoặc giảm số lần chuyển mỗi ngày nhưng giữ những lần có ý nghĩa nhất với người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Đặt xe lăn ở phía nào của giường?
Thường đặt về phía bên khoẻ hơn của người bệnh, sát giường và chếch một góc nhỏ so với cạnh giường, để người bệnh chỉ cần xoay ít bước. Với người yếu một bên, nhờ nhân viên y tế xác nhận cách đặt cho đúng.
Có nên để người bệnh ôm cổ người chăm khi đứng dậy không?
Không nên. Khi người bệnh khuỵu, sức nặng dồn vào cổ và lưng người chăm, cả hai dễ cùng ngã. Người bệnh nên đẩy tay xuống mép giường hoặc đặt tay lên vai người chăm, còn người chăm đỡ ở hông hoặc đai đỡ.
Đai đỡ quanh hông có cần không?
Đai đỡ giúp người chăm có chỗ nắm chắc ở hông thay vì nắm quần áo hay nách. Có dùng hay không, loại nào, thắt thế nào nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế cho từng người bệnh.
Người bệnh ngồi xe lăn được bao lâu?
Tuỳ sức và tình trạng da. Thường bắt đầu ngắn rồi tăng dần, có đổi điểm tì hoặc về giường nghỉ đúng giờ. Thời gian cụ thể nên hỏi nhân viên y tế, nhất là khi da mông đã từng đỏ.
Khi đang chuyển mà người bệnh khuỵu xuống thì làm sao?
Đừng cố giữ đứng. Ôm sát người bệnh vào thân mình, chùng gối, hạ từ từ xuống sàn hoặc xuống mép giường, bảo vệ đầu. Sau đó kiểm tra đau, bầm, và gọi nhân viên y tế hay cấp cứu tuỳ dấu hiệu.