SuyKiet.comSuy Kiệt
Phòng ở và dụng cụ

Chọn xe lăn cho người già yếu: đo bề rộng ghế, độ sâu, chỗ gác chân và phanh

Cách chọn xe lăn cho người già yếu và người nằm lâu tập ngồi: xe tự đẩy hay người đẩy, đo ghế, gác chân, tay vịn tháo được, phanh, đệm ngồi và kiểm tra trước khi dùng.

Elderly Vietnamese woman seated in a wheelchair in a narrow tiled front yard, grandson kneeling to adjust the footrest, view from behind the chair, bright overcast daylight

Xe lăn phù hợp là xe mà người ngồi vào thì hông vừa khít thành ghế còn hở chút ít hai bên, đùi được đỡ gần tới khoeo, bàn chân đặt phẳng lên gác chân, lưng tựa chắc, và người đẩy khoá phanh được dễ dàng; với người già yếu, xe người đẩy có tay vịn và gác chân tháo được thường tiện hơn xe tự đẩy bánh to.

Chọn sai cỡ, người ngồi sẽ trượt xuống, nghiêng một bên, đau mông, hoặc xe không lọt qua cửa nhà. Bài này hướng dẫn chọn loại xe theo cách người thân sẽ dùng, đo bằng thước dây tại nhà, thử trước khi nhận và những điểm kiểm tra mỗi tuần. Với người mới ra viện, nên hỏi nhân viên y tế người thân đã được ngồi chưa và ngồi bao lâu trước khi mua xe.

Chiếc xe lăn quá rộng của ông Tư

Gia đình ông Tư mua một chiếc xe lăn cỡ lớn vì nghĩ rộng thì thoải mái. Ông gầy, ngồi vào thì hai bên hông hở cả gang tay. Chỉ mười phút ông đã nghiêng hẳn sang một bên, khuỷu tay tì lên thành xe, cổ mỏi. Lưng tựa bằng vải võng xuống khiến ông còng người, mông trượt về phía trước, chân rời gác chân lủng lẳng.

Nhân viên y tế đến xem và khuyên đổi xe có bề rộng ghế vừa với ông, thêm một tấm đệm ngồi, chỉnh gác chân lên một nấc. Ông ngồi được lâu hơn, đẩy ra hiên xem đường mà không phải chốc chốc kéo lên. Con gái ông nói chỉ riêng việc không phải mỗi lúc lại xốc bố lên đã đỡ mỏi tay hẳn. Chiếc xe đúng cỡ không đắt hơn; nó chỉ được chọn cho đúng người.

Chuyện của ông Tư lặp lại ở nhiều nhà vì xe lăn thường được mua vội, ngay sau khi người thân ra viện, theo lời giới thiệu chung chung. Dành nửa giờ đo và thử, gia đình tránh được nhiều tuần người bệnh ngồi khổ sở trên một chiếc xe không hợp, rồi phải mua lại.

Xe tự đẩy hay xe người đẩy

Câu hỏi đầu tiên là ai sẽ làm xe lăn chuyển động:

Đặc điểmXe tự đẩy (bánh sau to có vành đẩy)Xe người đẩy (bánh sau nhỏ)
Hợp vớiNgười còn khoẻ tay, tỉnh táo, muốn tự di chuyểnNgười già yếu, người lẫn, người chỉ ra khỏi giường ít lúc
Kích thướcRộng hơn ở phần bánhGọn hơn, dễ qua cửa hẹp
Trọng lượngThường nặng hơnThường nhẹ hơn, dễ gấp bỏ cốp xe
PhanhNgười ngồi tự khoá ở bánhPhanh tay cho người đẩy, có thêm phanh bánh
Đường gồ ghề, dốcBánh to vượt dễ hơnNgười đẩy phải nghiêng xe, cần sức

Nhiều gia đình chọn xe có bánh sau to nhưng thêm tay đẩy và phanh tay phía sau, để người bệnh tự đẩy được khi khoẻ, người nhà đẩy khi mệt. Người ngồi không vững, đầu hay gục, có thể cần loại lưng cao ngả được; việc này nên được nhân viên y tế hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng đánh giá.

Nghĩ thêm về nơi xe sẽ đi: chỉ trong nhà, ra sân, hay cả đi khám bằng ô tô. Xe gấp gọn, nhẹ hợp với nhà hay phải mang xe đi; xe chắc, bánh to hợp với nhà ở đường đất, ngõ gồ ghề.

Đo tại nhà bằng thước dây

Cho người thân ngồi trên một chiếc ghế cứng có lưng tựa, mặc quần áo thường ngày, rồi đo:

  1. Bề rộng hông: đo chỗ rộng nhất của hông hoặc đùi khi ngồi. Ghế xe lăn nên rộng hơn một chút, đủ để luồn bàn tay phẳng hai bên, không rộng tới mức người ngồi xô lệch.
  2. Độ sâu ghế: đo từ lưng ra sau khoeo chân. Mặt ghế nên ngắn hơn khoảng ba bốn ngón tay để mép ghế không cấn vào khoeo.
  3. Chiều dài cẳng chân: từ khoeo xuống gót khi đi dép. Để chỉnh gác chân sao cho đùi nằm áp mặt ghế, bàn chân phẳng.
  4. Chiều cao lưng: từ mặt ghế lên tới dưới bả vai, hoặc cao hơn nếu người ngồi không giữ được thân.
  5. Chiều cao tay vịn: từ mặt ghế lên khuỷu tay khi gập vuông.
  6. Đo nhà: bề rộng cửa phòng, cửa nhà vệ sinh, cửa thang máy nếu có, khoảng quay đầu ở hành lang.

Mang các số đo đi khi chọn xe, và nếu được, cho người thân ngồi thử ít nhất mười lăm phút. Cảm giác vừa vặn lúc mới ngồi khác với lúc đã ngồi lâu.

Thử và kiểm tra trước khi nhận xe

Dù xe mới hay xe cũ, kiểm tra từng điểm trước khi đưa người bệnh ngồi:

  • Phanh: khoá phanh, đẩy mạnh, xe không được lăn. Phanh tay phía sau hoạt động nhẹ, người đẩy giữ được ở dốc.
  • Gác chân: gập lên, xoay ra ngoài hoặc tháo được để người bệnh đặt chân xuống sàn khi chuyển sang giường.
  • Tay vịn: loại lật lên hoặc tháo ra được giúp chuyển ngang từ giường sang xe dễ hơn nhiều.
  • Bánh xe: lốp không mòn, không xì; bánh trước xoay trơn, không lắc.
  • Lưng tựa, mặt ghế: vải không võng, không rách; khung không nứt, không gỉ ở mối hàn.
  • Gấp mở: người chăm chính tự gấp, mở, nhấc lên bậc thử vài lần.
  • Dây đai: nếu có, chỉ để giữ người khỏi trượt khi di chuyển, không dùng để giữ người ngồi yên nhiều giờ.

Mua thêm một tấm đệm ngồi phù hợp, vì mặt ghế vải trần không đủ cho người ngồi lâu; đệm loại nào nên hỏi nhân viên y tế, nhất là khi da mông đã có chỗ đỏ.

Dùng xe lăn an toàn mỗi ngày

Khoá phanh trước mọi lần chuyển người. Từ giường sang xe, từ xe sang ghế bô, luôn khoá cả hai bánh trước khi người bệnh đặt tay lên.

Ngồi sâu, lưng sát lưng tựa. Sau khi ngồi, đỡ người bệnh nhích hông ra sau cho sát. Ngồi trượt về trước dễ ngã khỏi xe và đè lên xương cùng.

Đi xuống dốc, xuống bậc: quay lưng xe xuống trước. Người đẩy đi lùi, giữ chắc tay đẩy; bậc cao thì cần hai người.

Không để người bệnh ngồi quá lâu. Thời gian ngồi nên theo hướng dẫn, nhất là người gầy; nhắc người bệnh nhấc nghiêng người hoặc đổi tư thế nếu họ làm được.

Không treo túi nặng lên tay đẩy. Xe có thể lật ngửa ra sau khi người ngồi ngả lưng hoặc khi đẩy lên dốc.

Đi ra ngoài trời. Che nắng, mang nước, mặc thêm áo khi gió; người ngồi xe lăn lạnh nhanh hơn người đi bộ.

Báo trước khi đẩy. Nói “Con đẩy mẹ ra hiên nhé”, “Sắp xuống dốc, mẹ ngồi sát vào”. Người ngồi xe lăn không thấy được phía sau; bị đẩy đi bất ngờ dễ giật mình, chới với, nhất là người hay quên.

Giữ tay chân trong lòng xe. Trước khi đi, xem bàn tay không thò ra ngoài bánh, vạt áo, chăn đắp không quấn vào nan bánh, bàn chân đặt trên gác chân chứ không kéo lê dưới đất.

Phụ kiện xe lăn đáng cân nhắc

Xe lăn cơ bản thường chưa đủ cho người già yếu ngồi lâu. Những phụ kiện dưới đây hay được dùng, nhưng không phải ai cũng cần tất cả:

  • Đệm ngồi: quan trọng nhất với người gầy, người ngồi trên một giờ. Loại mút nhiều lớp, gel hay hơi tuỳ đánh giá của nhân viên y tế.
  • Gối đỡ hai bên hông hoặc thân: cho người hay nghiêng một bên; có thể dùng gối nhỏ chèn tạm trong lúc chờ phụ kiện vừa vặn.
  • Tựa đầu: cho người ngồi lưng ngả hoặc đầu hay gục.
  • Bàn đặt ngang tay vịn: để ăn, để đặt tay yếu lên cho vai đỡ trĩu, để làm việc nhỏ.
  • Túi treo sau lưng ghế: đựng khăn, nước, áo khoác mỏng; không chất nặng.
  • Gác chân nâng được: cho người hay phù chân hoặc được dặn kê chân cao.
  • Áo mưa, ô che gắn xe: nếu thường đưa người bệnh ra ngoài.

Mỗi phụ kiện thêm vào làm xe nặng và cồng kềnh hơn. Thêm từng thứ khi thấy cần, thay vì mua cả bộ ngay từ đầu.

Khi nào gọi nhân viên y tế hoặc cấp cứu ngay

Những tình huống liên quan tới việc ngồi xe lăn cần người có chuyên môn:

Thấy gìLàm gì ngayGọi ai
Ngã khỏi xe, đập đầu, đau hông dữ dội, không đứng đượcKhông đỡ dậy vội, giữ yên, giữ ấmGọi cấp cứu
Ngồi lên xe thì choáng, vã mồ hôi, mặt táiNgả lưng xe nếu được hoặc đưa về giường nằmNhân viên y tế; cấp cứu nếu ngất không tỉnh
Da mông, xương cùng đỏ không mất sau khi rời xeKhông cho ngồi lại tới khi được xemNhân viên y tế
Người bệnh mới đột ngột nghiêng hẳn một bên, nói khó, yếu tay chân một bênGhi lại giờ bắt đầuGọi cấp cứu ngay
Tê, sưng, tím chân sau khi ngồiĐưa về giường, nâng chân nhẹNhân viên y tế

Ghi vào sổ mỗi lần người bệnh ngồi xe bao lâu và cảm giác thế nào, để khi gặp nhân viên y tế bạn có thông tin cụ thể thay vì “ông ngồi được một lúc”.

Giữ sức người đẩy xe

Đẩy xe lăn lâu ngày dễ làm người chăm đau vai và cổ tay. Chỉnh tay đẩy ngang thắt lưng người đẩy nếu xe có nấc chỉnh; bơm lốp đủ căng để xe lăn nhẹ; đi đường bằng thay vì đường tắt gồ ghề. Khi phải lên bậc, gọi thêm người, đừng gồng một mình.

Đặt xe ở chỗ cố định gần giường, đã mở sẵn, phanh khoá, để mỗi lần dùng không phải loay hoay. Một chiếc xe lăn dễ lấy, dễ đẩy là lý do để người bệnh được ra khỏi giường thường xuyên hơn, và đó cũng là lúc người chăm được nghỉ tay khi người bệnh ngồi xem cây cối, nói chuyện với hàng xóm.

Nếu người đẩy là người lớn tuổi, như vợ hoặc chồng của người bệnh, chọn xe nhẹ, phanh tay dễ bóp, và hẹn trước một người trẻ hơn cho những chuyến đi xa hay phải lên xuống bậc. Không ai nên một mình gánh cả việc đẩy lẫn việc nâng người bệnh mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Người nằm gần như cả ngày có cần xe lăn không?

Nếu nhân viên y tế cho phép ngồi, xe lăn giúp người bệnh ra khỏi giường, đổi không khí, ăn ở bàn. Người không giữ được thân có thể cần loại lưng cao ngả được. Hỏi ý kiến trước khi mua để chọn đúng loại.

Mua xe lăn rộng một chút cho thoải mái có được không?

Không nên rộng quá. Ghế rộng làm người ngồi xô lệch, nghiêng một bên, khó tự đẩy và khó qua cửa. Chỉ cần hở vừa luồn được bàn tay phẳng hai bên hông.

Có cần dây đai giữ người trên xe lăn không?

Dây đai có thể dùng để giữ người khỏi trượt khi di chuyển, theo hướng dẫn. Không dùng dây đai để giữ người ngồi yên trong nhiều giờ hay thay cho người trông.

Ngồi xe lăn bao lâu thì nên cho nghỉ?

Tuỳ người bệnh, nhất là tình trạng da và sức. Người gầy, có chỗ da đỏ cần được nhân viên y tế dặn thời gian ngồi cụ thể. Nhắc người bệnh đổi tư thế hoặc nghiêng người nhẹ trong lúc ngồi nếu họ làm được.

Xe lăn cũ người quen cho có dùng được không?

Được nếu vừa cỡ với người thân và qua được các bước kiểm tra: phanh giữ chắc, lốp tốt, khung không nứt, vải không võng. Lau rửa, khử khuẩn kỹ trước khi dùng.

Nhà có bậc thềm thì đưa xe lăn ra vào thế nào?

Bậc thấp có thể làm một tấm dốc chắc, có mép chống trượt. Bậc cao cần hai người, quay lưng xe xuống khi đi xuống. Không đẩy xe chúi đầu xuống bậc vì người ngồi có thể bị hất ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138